Modern Gürcistan Topraklarındaki Abhaz Varlığına Dair Toponimik ve Sözlüksel Kanıtlar

O.V. Maan

Abhaz etnik unsurunun bugünkü Gürcistan topraklarındaki var olduğuna dair en önemli kanıtlar, toponimik ve sözlüksel materyallerdir. İlk kez Vahuşti Bagrationi tarafından kayda geçirilen Abhaz toponimleri ve hidrotonimleri, Doğu Gürcistan topraklarında da görülmektedir²⁴⁶. Bunlar arasında, Ananuri²⁴⁷ ve Hada²⁴⁸ köy isimlerine dikkat çekmek gerekmektedir; “Nan” Abhazcada “ana tanrıça”, “Hada” ise “ana” anlamına gelmektedir. Bunun yanı sıra, Anua soyadı ile benzerlik taşıyan Nua²⁴⁹ bölgesi, Algeti²⁵⁰ ve Lukhuni²⁵¹ nehirleri (Abhazca’daki Algıt²⁵² ve Lıhnı köy adlarıyla karşılaştırılabilir) gibi isimler de bu bölgedeki Abhaz varlığını göstermektedir.

Kodor vadisindeki Lıh-ta bölgesinin adını inceleyen H. S. Bğajüba, “lıh” (lih) kökünün daha batıya, Batı Gürcistan’a doğru uzandığını ve bunu Likh Dağları ile Likh-eti²⁵³ köyünün adlarının da kanıtladığını belirtmektedir. Bunun yanı sıra, Gürcistan’ı batı ve doğu olarak ikiye bölen Likh sıradağlarının, “Kartlis Ts’hovreba” adlı Gürcü tarihî kroniğinde Likhi olarak değil, “Lihni”²⁵⁴ olarak adlandırıldığını, bunun da Abhazya’daki Lıhnı köy adıyla benzerlik taşıdığını vurgulamak gerekir²⁵⁵.  

Abhazların göçleriyle bağlantılı olarak²⁵⁶, Kafkasya ve Gürcistan’ın en büyük nehri olan Kura’nın ismi ilgi çekicidir. Araştırmacı D. İ. Gulia, bu ismi Abhazca “kuara” (кәара) kelimesiyle ilişkilendirmiş ve “nehir” veya “dere” anlamına geldiğini belirtmiştir²⁵⁷. Kura nehrinin üstünde yer alan antik Ardahan veya Artahan şehrinin adının, bazı yazarların açıklamalarına göre, Abhaz (Sadz) prenslerinin aile ismi olan Ard/Art²⁵⁸ köküne dayandığı düşünülmektedir. “Ardahan” adı “Ardların bölgesi” veya “Ardların ülkesi”²⁵⁹ olarak çevrilmektedir. Ayrıca, Kura nehrinin sol kıyısında yer alan Khaşuri (Abhazca “Khaşa” – “beyaz taş”) bölgesi dikkat çekicidir. “Khaşa” ismi, Batı Gürcistan’da Kobi nehrinin sol kollarından birine de verilmiştir.

Ardahan yakınlarında, dilbilimciler tarafından Sadzlarla, daha doğrusu onların Abazaca’daki adı olan Sadzara (Садзы) (“Sadzlar”) ile ilişkilendirilen Sazara şehri bulunmaktadır²⁶⁰. Ardahan’ın batısında, bir sıradağın ardında, Sadz prenslerinin topluluğu olan Arlan’ın ismiyle benzeşen Arlan bölgesi yer almaktadır²⁶¹.

Abhazların Kartli ve modern Gürcistan’ın diğer bölgelerine göç etmelerinin ardından, birçok soyadı coğrafi isimlere dönüşmüştür. S. N. Janashia, Z. V. Açba (Ançabadze) ve diğer araştırmacılara göre, bu isimler arasında Kartli’deki Aşabeti²⁶², Samaçablo (“Maçabeli’nin mülkleri”) ²⁶³ ve Çaçubeti (“Çaçba’nın toprakları”) ²⁶⁴ gibi yer isimleri yer almaktadır. Ayrıca, Şervaşidze soyadıyla ilişkili olan Şarvaşeti Dağı’nın adı da buna örnek gösterilebilir. Abhaz prensleri Çaçba ailesinin (Şervaşidze) Guria’da yaşadığını vurgulayan K. Kudryavtsev, Çaçba ailesinin yerleşim alanı olarak “Çoçhati” toponimini belirtmektedir²⁶⁵. Şervaşidze ailesinden birkaç kardeşle ilgili olan halk anlatılarında, Acaristan’daki birkaç dağ köyünün (Şavadzeebi, Gobadzeebi, Hutsientebi) ²⁶⁶ kurulmasının bu kardeşlerle bağlantılı olduğu ifade edilmektedir.

Batum şehrinin bulunduğu bölgedeki, Plinius tarafından bahsedilen, Bati nehrinin adının (muhtemelen bugünkü “Batum” adının kökeni) Şapsığ soyadı Bataa veya A-bat-aa’dan²⁶⁷ türediği bazı yazarlarca iddia edilmektedir. Bu bağlamda, Doğu Gürcistan’daki Gumbati²⁶⁸ köyü ile aynı kökten gelen ve kale kalıntılarının hâlâ bulunduğu, Abhaz krallarının Kutaisi’deki ikamet ettiği yer olan Gumbara²⁶⁹ adı da tekrardan dile getirilmelidir. “Abhaz tarihi rivayetlerinden birine göre Apsha’nın Gumba // Gunba²⁷⁰ olduğu dikkate alınırsa, Gumbara adı (‘r’ çoğul eki) kesinlikle dikkat çekmekten geri kalamaz²⁷¹. Her halükarda, böyle bir benzerliği rastlantısal olaylar kategorisine dahil etmek oldukça zordur.”²⁷² Abhazların yeni yerlere yerleşmesi sonucu etnik isimlerinin aktarılması, özellikle Kutaisi şehri civarındaki Abhaz toponimlerinin varlığının nedenini açıklayabilir. Bu bölgedeki Abhaz toponimleri arasında Gumati, Çachur Nehri (Çachur nehrinin bir kolunun “Abhazura”, yani “Abhaz” olarak isimlendirilmesi, Abhaz kökeni iddiasını desteklemektedir) ²⁷³ ve Abjar Dağları; Raça’daki Tsipnigvara köyü, Martvili’deki Naabhazu, Abastuman bölgesindeki Abhazashi Nahori, Guria’da Lanchkhuti bölgesinde Atsana köyü, yine Guria’da Okvare Deresi ve Supsa Nehri²⁷⁴ yer alır. N. Y. Marr’a göre bu durum Abhaz etnik unsurunun Çoruh Nehri’ne kadar yayıldığını²⁷⁵ göstermektedir.

Çhorotsku bölgesinde, Abhaz isimlerinden türemiş toponimler bulunmaktadır: Leaphaze (Habume köyü) ve Saabhazo (Choga köyü)²⁷⁶ bunlara örnektir. İmereti’de bulunan Opşkvitî toponimi de ilginçtir²⁷⁷; bu kelime Abhazca’da tam olarak “Apsila köyü”, “Apsua, Abhaz” anlamına gelir²⁷⁸. Dilbilimciler, aynı dönemde Abhaz dilinin, bugünkü Gürcistan topraklarındaki coğrafi isimlerde birçok ilginç izler bıraktığını belirtmektedir²⁷⁹. Bu toponimlerden bazılarının Abhazlarla bağlantılı olmasının sebebi, Abhazların bu bölgeleri içeren ticaret ağlarıyla etkileşime geçmiş olmaları da olabilir.

Dilbilimci R. K. Gublia, Abhaz Krallığı’nın doğuya doğru genişlemesiyle “Abhaz terimlerinin, çeşitli toponimlerin, antroponimlerin, hidronimlerin ve sıfatların hızla Kartvel dillerine geçtiğini” belirtmektedir. Bu durum, Gürcü tarih vandallarını oldukça rahatsız etmiştir²⁸⁰. Bu kelimelerin bariz şekilde Abhaz kökenli olduğunu anlayan tarihçiler, kelimeleri Çerkesçe alıntılar olarak nitelendirmek zorunda kalmışlardır; oysa bunlar Abhaz alıntılarıdır²⁸¹.

Günümüz Batı ve Güneybatı Gürcistan topraklarında, Abhaz kökenli isimler tarih boyunca varlığını sürdürmüştür²⁸². Y. A. Fedorov’un tanıklığına göre, şu anda Kartvel halklarının (Batı Gürcüler, Megreller, Lazlar) yaşadığı bölgelerdeki daha eski toponimler, Kartvel toponiminin altından adeta sızarak kendini göstermekte ve Abhaz-Adige kökenli toponimlerle eşleştirilebilir niteliktedir²⁸³. Abhazların erken dönemlerde, günümüz Batı Gürcistan topraklarında yaşamış olduğuna dair deliller dikkate alınarak I. Blamberg tarafından şöyle yazılmaktadır: ” Apsiller, günümüz Megrelya topraklarında yaşıyorlardı; hâlâ aynı ismi taşıyan bir yer bulunabilir” (Apsırt – O. M.)²⁸⁴.

Aynı şekilde, İ. Gildenştetd tarafından aktarılan bir bilgiye göre, günümüz Megrelya bölgesindeki bazı yer isimleri, Abhazların atalarının bu bölgelerde yaşamış olduğunu işaret eder; bu yer isimlerinden biri “Apsili”dir²⁸⁵. Bu türden dikkat çekici örneklerden biri de Ança toponimidir (Abhazca’da “tanrı” anlamına gelen Ançüa). “Kartlis Tskhovreba”ya göre tarihi Klarceti bölgesinde, 6. yüzyılda Çoruh Nehri’nin üst kısımlarında (günümüz Türkiye sınırları içinde) Ança köyünde “Tanrı Ança’nın kilisesi” (eklesia gutaebisa ança)²⁸⁶ inşa edilmiştir.

Kartvel dillerindeki en fazla Abhazca kelime alıntısı tarımsal terimlerdir²⁸⁷; ardından ev işleri ve gündelik yaşamla ilgili isimler gelmektedir; üçüncü sırada ise bitki adları, dini terminoloji, vücut bölümleri, doğa unsurları, denizcilik terimleri vb. bulunmaktadır. Erken Orta Çağ döneminde, günümüz Batı Gürcistan topraklarında Abhaz etnik unsurunun varlığını gösteren önemli bir gösterge, Megrelya’da “phe/he” – “kız”, “kadın” anlamına gelen soyad sonlarının bulunmasıdır²⁸⁸. Ş. D. İnal-İpa, “Megrelce’deki ‘phe // he’ unsurunun Abhaz dilindeki kadın soy isimlerinde görülen “pha” formunun karşılığı olduğunu, bunun “kız” veya “kadın” anlamına geldiğini (örneğin, Anua-pha, Tar-pha vb.)” belirtmiştir²⁸⁹. Bu antropoformat “Kartvel” dillerine IX ile XII. yüzyılları arasında geçmiş olabilir”²⁹⁰. 1930’larda Guria’daki yaşlılar, evli kadınlara, kızlık soyadlarıyla hitap edildiğini bilmekteydiler; kadınlara akrabalar arasında hitap edilirken veya onları anarken soyadlarındaki -dze, -şvili, -ia, -ua gibi ekler yerine -phe eki kullanılırdı. Geçmişte, Jurdani-phe, Konti-phe, Poçhu-phe gibi saygın Laz aileleri bulunmaktaydı; “-phe” eki burada cinsiyeti belirtmiyor, saygınlığın bir göstergesi olarak kullanılıyordu, ancak bu ek sonrasında “-he” olarak evrilmiştir (Lolua soyadından Loluhe, Katsarava’dan Katsirixe vb.) ²⁹¹. “Phe” eki ile birlikte Batı Gürcistan’da “oğul” ve “erkek çocuk” anlamına gelen Abhazca “apa” (ap’a) kelimesinin varlığı da kaydedilmiştir²⁹².

Megrelce’deki soyad son eki “va” (örneğin Kardava), Abhazca’daki “aa” (Kardaa) kökünden türemiş olabilir²⁹³. Soyadlarda görülen bir başka karakteristik özlelik ise Abhaz “klan” veya “kabile” adlarının genellikle “-dz”, “-dza”, “-dzaa” (z, za, zaa) biçimlerinde sonlanmasıdır; örneğin, Aşdza, Sandzaa, Lapsandziaa, Apsandzaa, Mdzaa, Mamdzaa, Mgudzaa, Sadzaa şeklinde²⁹⁴.

Kartvellerde “-dze(ze)” soyadı son ekinin bulunmasıyla ilgili olarak, araştırmacı N. Y. Marr Gürcücede “oğul” anlamına gelen “şvili”nin orijinal bir kelime olduğunu, ancak “ze”nin “edinmek”, “doğurmak” anlamına gelen “zena” fiiliyle birleşerek bir alıntı oluşturduğunu belirtmiştir²⁹⁵. Araştırmacılar, Kartvel dillerindeki diğer Abhazca kelime alıntılarına da dikkat çekmektedir ve bu örnekler oldukça somuttur²⁹⁶.

Örneğin, Gürcüce’deki “tsa” unsurunun Abhazcadan alındığına dair görüşler mevcuttur; dilbilimciler, bu unsurun Gürcüceye doğrudan Abhazcadan 6. yüzyıldan önce geçtiğini savunmaktadır, çünkü 7. yüzyılda Abhazca ile Gürcüce arasında doğrudan bir temas mevcut değildi; zira bu iki dili Megrel-Çan (Lazca) dilleri ayırmaktaydı²⁹⁷. Abhaz kelime unsurlarının Çan (Laz) dilinde de var olduğu bilinmektedir²⁹⁸. Megrelce’de de önemli sayıda Abhazca ögeye rastlanmaktadır²⁹⁹. Abhaz dilinin Gürcü dili üzerindeki bu kadar güçlü olan etkisi, sadece Doğu Karadeniz kıyılarında değil, aynı zamanda Güneydoğu Abhazya’nın dağlık ve yamaç kesimlerinde ve günümüz Batı Gürcistan’ın komşu bölgelerinde yoğun bir Abhaz nüfusu ve yoğun bir etkileşim olmaksızın mümkün olamazdı; bu bölgelerde Abhazlar ile Kartvel halkları arasında yoğun temasların gerçekleşmiş olması mümkündür.

Kaynakça:

245- Karatoa bölgesini, Gudauta bölgesindeki Abgarhuka köyünde bulunan bir yerleşimle karşılaştırınız.

246- Çareviç Vakhushti, Gürcistan Coğrafyası… s. 19, 42, 48–51, 57, 73, 74, 98, 174, 216.

247- Tiflis’e 64 km ve Jinvani kasabasına 12 km uzaklıkta, Askeri Gürcistan Yolu üzerinde bulunmaktadır.

248- Gürcü Tarihi Edebiyat Anıtları, II. Eristavların Anıtı. Çeviri, araştırma ve notlar: S. S. Kakabadze… s. 20. Ayrıca bkz.: Gürcü Halk Masalları ve Efsaneleri. Derleme, çeviri, önsöz ve notlar: E. B. Virsaladze – Moskova, 1973. s. 323. Hada Geçidi, Gürcistan’ın Mtiuleti bölgesinde, Duşeti bölgesinde, Mtsheta şehrine 33 km uzaklıktadır.

249- Nua, günümüzde Gürcistan’ın güneydoğu kısmında, Borjomi bölgesinde yer almaktadır.

250- Algeti Nehri, Gürcistan’ın güney kesiminde Kura Nehri’nin bir koludur. Vakhushti’nin ifadesine göre, “Algeti adının neden böyle olduğu bilinmemektedir” (Çareviç Vakhushti, Gürcistan Coğrafyası… s. 48).

251- Lukhuni, Rioni Nehri’nin bir koludur.

252- Abhaz dilinde Algıt, “vadi, yar, çöküntü” anlamına gelmektedir. Bu toponim Bzıb Abhazya’sında birkaç yerde bulunur ve Abjua Abhazya’sında Algıt varyantı olarak görülür. Bu adın Megrelceye Abhazcadan geçtiğini P. Tsxadaya belirtmiştir (Bkz. çalışması: Dağlık Megrelia’nın Toponomisi (dilbilimsel analiz). – Tiflis, 1985. s. 186, 209, Gürcüce; Rusça özet ile).

253- Bğajüba H. S. Bzıb Abhazca diyalekti (Araştırma ve metinler). – Tiflis, 1964. s. 256.

254- Kartlis Tskhovreba. Kraliçe Anna’nın Listesi. – Tiflis, 1942. s. 187 (Gürcüce); Kartlis Tskhovreba. Cilt IV. – Tiflis, 1973. s. 147 (Gürcüce).

255- Tarihi Lıkhnı köyünün isminin kökeni hakkında bkz.: Çirikba V. A. Abhaz Dilinin Erken Kayıtları. 4. Jacques-François Gamba’nın Kayıtları (Haziran 1822) // İkinci Uluslararası İnal-İpa Okumaları. – Sohum, 2016. s. 443.

256- Bazı araştırmacılar, Abhaz Krallığı’nın İç Kartli’yi kendi topraklarına katmasının ardından doğu sınırının geçtiği Kura Nehri’nin sol kolu olan Araghvi hidroniminin ismine dikkat çekmektedir. L. Y. Asatiani’ye göre, Araghvi ismindeki baştaki “a-” özel bir ilgi uyandırmaktadır ve onun varsayımına göre, bu ek “Abhaz-Abazg dilleri” ile bağlantılı olarak ortaya çıkmıştır (Asatiani L. Y. Gürcü Hidronimlerinin Etimolojisi Üzerine: RIONI VE ARAGWI // Kafkasya Onomastikası. – Ordzhonikidze, 1980. s. 100). “Bu dillerde sesli ‘-a-’ bir ek eleman olarak çok geniş bir şekilde yaygındır,” diye yazmaktadır. Aynı yazar, “Bu bölgenin toponomisi, mevcut yazılı kaynaklardan çok daha eski olup Batı Kafkasya onomastiği ile sıkı bir ilişki göstermektedir…” ifadesiyle, “Abhazlar ve Abazgların Doğu Kafkasya’ya doğru göç ettiğini” ileri sürmektedir (Aynı eser). Bununla birlikte, Aragvi isminin Nah-Dağıstan kökenli bir kaynağı olabileceği de göz ardı edilmemektedir; çünkü bu isim, bu kabilelerin hidronimleri arasında çok erken dönemde Aragon şeklinde zikredilmiştir. Yine de Aragvi hidroniminin Abhaz kökenli olabileceği versiyonu da ortadan kaldırılmamaktadır.

257- Guliya D. I. Abhazya Tarihi. Cilt I… s. 62. “Kura” teriminin kökeni hakkında aynı görüşü paylaşanlardan biri de V. E. Kuarçiya’dır. (Çalışmasına bkz.: Abhaz (Apsua/Abaza) Halkının Etnik Tarihinden veya Abhaz ve Abazinlerin Dili ve Tarihi Üzerine… s. 199). Aynı zamanda, daha önce V. P. Kobıçev, Kura hidroniminin adını “su, nehir, eski yatak, alçak bölge, bataklık, genel olarak ıslak alan” anlamına gelen Fin-Ugor dilindeki “kur” ile bağlantılı olabileceğini öne sürmüştür. (Bkz.: Kobıçev V. P. Kafkas Halklarının Etnogenez ve Erken Etnik Tarihine Dair Bazı Sorular: Kafkasya’da Fin-Ugorlar // KES. Cilt IX. – Moskova, 1989. s. 12). Bu isimde araştırmacı, MÖ I. binyılın ikinci yarısında, Sarmat kabileleri içinde Fin-Ugor unsurlarının Transkafkasya’ya etnik hareketliliğini yansıtan bir iz görmektedir (Aynı eser, s. 12, 28). Gerçekten de, Kafkasya’nın ilkel yerleşim yerinin sınırında bulunması, bu bölgeye geçmişte çeşitli göçlerin gerçekleştiği ve günümüz Fin-Ugor halklarının atalarının Kafkas dilleri konuşan halklarla belirli bir ölçüde temas kurmuş olabileceği varsayımını doğrulamaktadır.

258- Art/Ard prensleri 20. yüzyılın ortalarına kadar Adler bölgesinde yaşıyorlardı; bu nedenle, yer adı olan Adler de Türkçe “Ard-lar” yani “Ard halkı” anlamına gelmektedir.

259- Kuarçiya V. E. Abhaz (Apsua/Abaza) halkının etnik tarihinden veya Abhaz ve Abazinlerin dili ve tarihi üzerine… s. 199.

260- Aynı eser.

261- Bazı yazarların görüşüne göre, “Abhazya’daki Arlan kabilesi hiçbir iz bırakmamıştır, sadece D. I. Guliya’nın Abhaz tekerlemesinde ‘Arlanaa ran altarra’ – ‘Arlanaa ailesinin dişbudak korusu’ ifadesi dışında” (Bkz.: Voroşilov V. I. Rusya’nın Karadeniz Bölgesi Toponimleri. – Maykop, 2007, s. 62). Ancak bu tekerlemenin yanı sıra “Arlan kabilesi” Abhaz folklorunda, Apşha – Abhazya kralı ile ilgili Orta Çağ tarihsel rivayetlerinde de geçmektedir (İnal-İpa Ş. D. Çalışmalar. – Sohum, 1988, s. 301–303). Üstelik Apşha’nın Arlan kökenli olduğu vurgulanmaktadır. Abhazya toponomisinde bu kabilenin adını taşıyan birçok yer bulunmaktadır: “Arlan kabilesinin boş arazisi”, “Arlan’ın mülkü”, “Arlan mağarası”, “Arlan deresi” vb. (Kuarçiya V. E. Abhazya’nın Toponimisi. – Sohum, 2002, Abhazca, s. 243, 254, 359, 381, 474). Günümüzde Arlan ailesinin temsilcileri Aatar, Kutol, Akuskiye, Lıkhnı, Bzıb köylerinde ve Sohum, Gudauta, Pitsunda, Gagra şehirlerinde yaşamaktadırlar. Ayrıca, günümüzde Batı Gürcistan’ın Zugdidi bölgesinde Darçeli köyünde yaşayan Megrel soyadı Arlania’yı taşıyan kişiler de Arlan’dan gelmektedir (Kupraa A. E. Abhaz Antroponimi Tarihinden… s. 50–51, 163–164). Bu soyadın diğer bir dalı Arnania şeklinde yazılmaktadır. Arlan “kabilesinin” bir kısmı, görünüşe göre 18. yüzyılın sonlarına doğru Kuzey Kafkasya’ya göç etmiştir (Bkz.: “Rusya Devleti’nin Yeni Tam Coğrafya Sözlüğü”, Cilt 1. – Moskova, 1788, s. 5).

262- Açba (Ançabadze) Z. V. Ortaçağ Abhazya Tarihinden… s. 156.

263- Daha önce belirtildiği gibi, Maçabeli soyadı, Abhaz prensleri Açba’nın soyundan türemiştir.

264- Kupraa A. E. Abhaz Antroponimi Tarihinden… s. 36; Kuarçiya V. E. Abhaz (Apsua/Abaza) halkının etnik tarihinden veya Abhaz ve Abazinlerin dili ve tarihi üzerine… s. 453.

265- Kudryavtsev K. Abhazya Tarihi ile İlgili Materyaller Derlemesi… s. 147.

266- Putkaradze T. Acaristan Nüfus Göçleri ve Etnodemografik Sorunlar… s. 14.

267- Bkz.: Kuarçiya V. E. Abhaz (Apsua/Abaza) halkının etnik tarihinden veya Abhaz ve Abazinlerin dili ve tarihi üzerine… s. 258.

268- Doğu Gürcistan’daki Tsalka belediyesine dâhildir.

269- Bkz.: Gumba G. D. Egris-tskali Nehri’nin Juansher Juansheriani’ye Göre Tanımlanması Üzerine // Abhaz Araştırmaları. Cilt III… s. 90.

270- İnal-İpa Ş. D. Abhazların Tarihsel Etnografya Sayfaları. – Sohum, 1971. s. 245. Aynı yazarın Çalışmaları – Sohum, 1988. s. 325.

271- Gumba G. D. Egris-tskali Nehri’nin Juansher Juansheriani’ye Göre Tanımlanması Üzerine… s. 90. Literatürde, ayrıca beyaz, kırmızı ve mavi renklerde bulunan ve “Gumbrin” adıyla bilinen kil de vardır (Bkz.: Gürcüler. Halklar ve Kültürler… s. 665–667). Bu adını, Kutaisi bölgesindeki Gumbara (Gumbra) köyünden almaktadır.

272- Aynı eser.

273- Bkz.: Eliava G. V. Gegeçkori ve Abasha Bölgelerinin Toponomisi. – Tiflis, 1977. s. 168 (Gürcüce).

274- Daha ayrıntılı bilgi için bkz.: İnal-İpa Ş. D. Abhazların Etnokültürel Tarihi Sorunları… s. 385–388.

275- Marr N. Y. Abhazların Dili ve Tarihi Üzerine… s. 393; Gumba G. D. Juansher Juansheriani’ye Göre Egris-tskali Nehri’nin Tanımlanması Üzerine… s. 90; İnal-İpa Ş. D. Çalışmalar. 11 Ciltlik. Cilt III. Abhazların Etnokültürel Tarihi Sorunları… s. 224.

276- Jomidava N. 3000 Megrel Soyadı… s. 33.

277- Bkz.: Vakhushti Bagrationi. Gürcistan Krallığının Tarihi… s. 241.

278- V. E. Kuarçiya’ya göre, Opşkvitî, “Abhazlar köyü” anlamına gelen Apskyta’nın Megrel formunu temsil etmektedir (Kuarçiya V. E. Abhaz (Apsua/Abaza) halkının etnik tarihinden… s. 442–443).

279- Bkz.: Eliava G. V. Abasha ve Gegeçkori Bölgelerinin Toponomisi. – Tiflis, 1977 (Gürcüce); Şakril K. S. Çalışmalar… s. 188; Dzidzaria O. P. Abhaz-Adıge Dillerinde Sektörel Kelime Dağarcığının Tarihi ve Etimolojik Analizi… s. 288–290; Kuarçiya V. E. Abhaz (Apsua/Abaza) halkının etnik tarihinden… s. 459–485.

280- Gublia R. K. Abhaz Etimolojisi Üzerine Makaleler… s. 146.

281- Aynı eser.

282- Kartlis Tskhovreba. Cilt IV… s. 677. Günümüz Batı ve Güneybatı Gürcistan’daki Aampsis, Apsar, Psahapsis, Supsa gibi Abhaz toponimlerinin varlığı iyi bilinmektedir (Bkz.: İnal-İpa Ş. D. Çalışmalar. 11 Ciltlik. Cilt III. Abhazların Etnokültürel Tarihi Sorunları… s. 162, 217–230 ve diğerleri). Arkeolojik araştırmalar, özellikle N. V. Hoştaria’nın Çhorotsku’da açtığı mezarların apsillere ait olduğunu göstermiştir (Hoştaria N. V. Tsihisdziri. – Tiflis, 1941, s. 22).

283- Fedorov Ya. A. Kuzey Kafkasya’nın Tarihi Etnografyası. – Moskova, 1983, s. 28. Ayrıca bkz.: Ardzınba V. G. Çalışmalar Koleksiyonu. Cilt III. Kafkas Mitleri, Dilleri, Etniteleri… s. 194–195.

284- Blamberg I. Kafkasya’nın Topografik, İstatistiksel, Etnografik ve Askeri Tanımı. – Nalçik, 1999. Apsnyteka. Orta Çağ’ın başlarında apsillerin Phasis-Rioni bölgesinde yaşadığına dair muhtemel bir kanıt, bu nehrin yakınında yer alan günümüz Abasha şehrinin adıdır. Abasha toponimi ve hidronimi (Tskuri Nehri’nin kolu), D. I. Guliya’ya göre apsil ismine dayanmaktadır (Guliya D. I. Eserler Topluluğu. Altıncı Cilt… s. 79). Bazı dilbilimciler bu adı Abhazca Abaş “Beyaz Kale” ifadesinden türetmektedir (Dzidzaria O. P. Tarihi ve Etimolojik Analiz… s. 260).

285- Gildenştedt (Güldenştedt) I. A. Kafkasya Seyahati 1770–1773. – Sankt Petersburg, 2002, s. 201.

286- Kartlis Tskhovreba. Cilt IV… s. 677; Janaşia N. Çalışalım // Gazete “Suhumsky Vestnik”. No: 99, 100. 1915.

287- Bkz.: Çirikba V. A. Megrelce’deki Abhaz Alıntıları // Abhaz Araştırmaları. No: 3… s. 68.

288- Kipşidze I. Mingrelce (İberce) Grameri… s. 400; Marr N. Y. Abhazların Dili ve Tarihi Üzerine… s. 42, 43; Megrelidze I. V. Güney Kafkas Dillerinde ve Folklorunda Kadın Soyadı İsimlendirmeleri // Akademisyen N. Y. Marr’ın Anısına. – Moskova, – Leningrad, 1938, s. 152–181, 176; Çikobava A. S. Kartvel Dillerinde İsim Köklerinin En Eski Yapısı. – Tiflis, 1942, s. 25–26; Lomtatidze K. V. Abhazca “aoyu” – “insan” kelimesi // Moambe. Cilt 4. No: 7. 1943 (Gürcüce, Rusça özet ile). s. 727; Nikonov V. A. Soyadların Coğrafyası. – Moskova, 1988, s. 163.

289- İnal-İpa Ş. D. Etnokültürel Tarih Sorunları… s. 334.

290- Bganba V. M. Abhazlar Olarak Anılmaları Emredildi… // Abhaz Araştırmaları. Cilt V–VI… s. 106.

291- Megrelidze I. V. Güney Kafkas Dillerinde Kadın Soyadı İsimlendirmeleri. Aynı eser.

292- Açugba T. A. Abhazların Etnik Tarihi… s. 23.

293- Çirikba V. A. Megrelce’deki Abhaz Alıntıları… s. 112–113.

294- Bğajüba H. S. Bzıb Abhazca Diyalekti (Araştırma ve Metinler)… s. 289; İnal-İpa Ş. D. Sadza. – Moskova, 1995, s. 94–95.

295- Marr N. Y. Abhazların Dili ve Tarihi Üzerine… s. 64.

296- Jonua B. G. Abhazca’daki Alıntı Kelimeler… s. 107–108; Dzidzaria O. P. Abhaz-Adıge Dillerinde Sektörel Kelime Dağarcığının Tarihi ve Etimolojik Analizi… s. 287–289.

297- Jonua B. G. Abhazca’daki Alıntı Kelimeler… s. 107.

298- Aynı eser.

299- Aynı eser, s. 108.