ABHAZ-ABAZA LEHÇE BİLİMİ VE PROTO-ABHAZ SESBİRİMSEL SİSTEMİNİN YENİDEN YAPILANDIRILMASI

VI.ULUSLARARASI AVRUPA KAFKASBİLİMCİLERİ BİRLİĞİ TOPLANTISI
NART DESTANI VE KAFKAS DİLBİLİMİ
Adıge Cumhuriyeti
23-25.VI.1992

Maykop
1994

Prof. V.A.Çirikba
Leiden Üniversitesi

Abhaz-Abaza fonetiğinin bazı yönlerine kısaca değinmek ve ayrıca proto-Abhaz sesbirimsel sisteminin yeniden yapılandırması ile ilgili kendi önerimi sunmak istiyorum.

Bilindiği üzere, günümüzde Abhazya ve Kuzey Kafkasya’da Abhaz-Abaza dil topluluğuna ait Bzıp, Abjua, Aşhara ve Tapanta olmak üzere 4 lehçe bulunmaktadır. Bu topluluğun beşinci üyesi olan Sadz lehçesi, artık yalnızca Türkiye’de temsil edilmektedir, çünkü taşıyıcıları XIX. yüzyılın ortalarında Rus-Kafkas savaşı sonucunda Osmanlı İmparatorluğu’na göç etmek zorunda kalmıştır. Aynı durum, şu anda yine yalnızca Türkiye’de temsil edilen Ahçıpsı, Pshou, Tsabal gibi tüm dağlık Abhaz lehçelerinin taşıyıcıları için de geçerlidir.

Kafkasya’da korunan tüm Abhaz-Abaza lehçelerinin ünsüz sistemleri, A.N.Genko (1955, 1957), K.V.Lomtatidze (1944, 1956, 1967), H.S.Bgajba (1964), Tsikoli’nin (1968) vd. çalışmaları sayesinde oldukça iyi araştırılmıştır. Dolayısıyla burada sadece özel tartışmayı gerektiren bazı özel konular üzerinde duracağım.

1. Yuvarlaklaştırılan ıslıklı ünsüzler: Abhaz-Abaza ıslıklı ünsüzleri dudaksıl eklemlemeler açısından aşağıdaki yuvarlaklaştırma türlerine sahiptir: açık çift dudaksıl, kapalı çift dudaksıl, dişsel yuvarlaklaştırma (дентолабиализация).

Açık çift dudaksıl Tapanta lehçesi ve Aşhara lehçesinin genç nesil taşıyıcılarının “ıslıklı-tıslamalı” veya diğer bir terminolojide, akustik olarak ıslıklı ve tıslamalılar arasında “orta” ıslıklı ünsüzlerin telaffuzuna özgüdür. Açık çift dudaksıl seslerin telaffuzunda alt ve üst dudak hemen hemen eşit olarak öne çıkartılır, yuvarlatılması fark edilmeyecek kadar azdır. Tapanta ve Aşhara lehçesinin sadece bir kısmı için bu tür ses türleri söz konusu olduğunda yuvarlatma özelliğinin sesbirimlik ilişkisi belirtilmelidir. Sıkça bu özelliğin sesbirimsel öneminin kaybedildiği ve örneğin Bzıp lehçesinde, temel ıslıklı-tıslamalı yuvarlatma ünsüzleri yerine basit, benzer seslerle kıyasla ikincil bağlantıların ortaya çıktığı görülmektedir.

Kapalı çift dudaksıl ıslıklı ünsüzler, örneğin İngilizcedeki w telaffuzu veya Fransızca veya Almanca [ü] fonetik olarak yumuşatılmış telaffuzu gibi, yuvarlama ile karakterize edilmektedir. Bu eklemleme türü tüm Tapanta ve Aşhara (açık çift dudaksıllar ile değiştirilmediği lehçelerde) ıslıklı ünsüzlerine, yani hem sızmalı hem de patlamalı-sızmalı ünsüzlere özgüdür. Bzıp, Abjua ve Sadz lehçelerinde kapalı çift dudaksıllar sadece ıslıklı sızmalı ünsüzlerdir.

Üçüncü yuvarlama türünde, dento-yuvarlaklaştırma, aktif organ olan alt dudak yukarı kalkar, iç yüzeyi ile üst kesici dişlerin kronlarına yaklaşır (veya hafifçe temas eder). Bu tür dişsel yuvarlatılmış, daha doğrusu endolabiodental (эндолабиоденталь) seslerin telaffuzu sırasında dudakların dişlere göre konumu, örneğin Rusçadaki sızmalı V veya F telaffuzuna benzerdir. Tapanta ve Aşhara lehçelerinde bulunmayan endoliabiodental eklemleme Bzıp, Abjua ve Sadz ıslıklı sızmalı ve patlamalı sızmalı ünsüzlere özgüdür. Abhazya’da Bzıp lehçesinin yaygın olduğu bölgede oldukça ender görülen ıslıklı sızmalı ünsüzlerin (‘z^v, ‘s^v), bu lehçenin Türkiye’deki taşıyıcılarının konuşmasında korunduğu belirtilmelidir. Birçok Abhaz-Abaza lehçesine, yuvarlatılmış ıslıklı ünsüzlerin, aslında hiçbir yerde sesbirimsel bağlaşık özellik olmayan, belirli bir derecede palatalizasyonu (palatalization (sound change) – ses değişimi) ile karakterize edilir.

Aşhara lehçesinin Apsua ağzının ileri yaş temsilcilerinin konuşmasında yuvarlatılmış sızmalı ünsüzlerin (‘z^v, ‘s^v), K.V.Lomtatidze’nin (1976:280) “müstesna sert yuvarlatılmış sızmalılar” olarak tanımladığı diğer türleri görülmektedir. Bu fonetik olarak hakikaten sert ıslıklı sızmalı ünsüzlere, alt dudağın üst kısmının hafifçe ağzın içine kıvrılarak, alt kesici dişlere dayandığı ve hafif bir interlabiyal (dudaklar arası) boşlukla, dış üst kısmıyla üst kesici dişlerin arka tarafına yaklaştığı egzolabiodental (экзолабиодентальная) eklemleme özgüdür. K.V.Lomtatidze’nin “”Abhaz ve Abaza dillerinin tarihsel ve karşılaştırmalı analizi” (Tiflis 1976: 216-217) monografisinde sunulan Aşhara lehçesinin ünsüz sistemi tablosunda, hem kapalı-bilabial (çift dudaksıl) hem de egzolabiodental ıslıklı sızmalılar gösterilmiş ki, bu tek sesbirimsel sistemde bir arada olabilecekleri izlenimini oluşturabilmektedir. Oysa ki, bu ses türleri, bir kişinin konuşmasında aynı anda görülmeyerek ve iki proto-Abhpaz sesbiriminin – ıslıklı yuvarlatılmış ünsüzlerin *z°, *s° yansıması olarak dağıtılmıştır.

2. Artdamaksıl sızmalı ünsüz /x/: Birçok yerli yayında Abhaz-Adıge küçük dil ünsüz sızmalılar γ x (bunların yuvarlatılmış ve ses değişimli bağlaşıkları gibi) artdamaksıl sesle olarak tanımlanmaktadır, oysa küçük dil ünsüzleri olarak kabul edilmesi daha doğru olacaktır. Genellikle orta damaksıl olarak tanımlanan Adıge sızmalılar yine de, biraz damaksılaşmanın özgü olduğu artdamaksıl (veya ön artdamaksıl) olarak yorumlanması daha uygundur.

Son zamanlarda, Abhazcanın Bzıp lehçesinde, daha önce belirlenmemiş bir arka sızmalı -sessiz artdamaksıl sızmalı ünsüzün /x/ daha olduğu ortaya çıkmıştır. Söz konusu sızmalı ünsüze Bzıp lehçesinin hem Kafkasya hem Türkiye’deki taşıyıcılarının ayrıca Ahçıpsı ağzının taşıyıcılarının dilinde rastlanmaktadır. Küçük dil ünsüzü x ile artdamaksıl x arasındaki fonetik farklılık oldukça incedir ve dolayısıyla belirlenmesi de zordur. İlgili Adıge sızmalı ünsüzü, belirttiğim gibi, artikülasyonlu (sesletimli) olarak daha çok ön ve dolayısıyla daha çok palatal (damaksıl), bu da artdamaksız ve küçük dil ünsüz ses türlerinin arasındaki kontrastı güçlendirmektedir. Abaza lehçesinde temel artdamaksıl /x/ muhtemelen küçük dil ünsüzü /x/ örtüşmektedir. Abaza lehçesinde artdamaksıl sızmalı ünsüz yalnızca Rusçadan aktarma sözcüklerde ortaya çıkmaktadır, bkz., xamut<Rusça xomut. Artdamaksıl Adıge ünsüzü ise (sıklıkla da sessiz lateral λ) Abaza lehçede Adıgeceden aktarma sözcüklerde, Almanca ich-Laut’a benzer [ç] sesi aracılığı ile iletilmektedir: Adıgece xak’°a ‘aygır’ > Abazaca [çak’°a], yarıca Adıgece λapad ‘çorap’ > Abazaca [çapad] vb.

Küçük dil ünsüzü /x/ ile artdamaksıl /x/ kontrastı için en uygun çift sözcük bulunmamasına rağmen, örnek için şöyle bir çift verilebilir: a-xd “mermi” ~ axa//axa “sarmaşık bitki desteği”. Hem Abhaz-Abaza lehçelerinin kendi aralarında hem de onların Adıge ve Ubıh dilleri ile daha net karşılaştırılması için Abhaz dilinin en azından iki çeşidinde (Bzıp ve Ahçıpsı) artdamaksıl sızmalının bulunduğunun dikkate alınması gerekti görüşündeyim.

3. Gırtlak ünsüzü: Gırtlak ünsüzü Tapanta lehçesinde sınırlı bir kelime katmanında ortaya çıkan ve sınırlı bir dağılım ile tanımlanan ses birimidir (ancak ünlüler arası ve ünsüz öncesi olabilmektedir). Bu tür ses genellikle Abhaz dilinde görülmemesine rağmen ses birimi sisteminin çevresinde bulunması tartışılmazdır, bkz. ?aj ‘hayır” ~ aj “evet”, ?aj “hayır” ~ haj ‘ox! (ünlem)’, ?aj-?aj “hayır’~haj-haj “cesaretlendirme ünlemi”, ?aj-?aj “hayır” ~aj-aj [ajej] “evet”, ?ah “hayır” ~ ah “pişmanlık veya şaşkınlık ünlemi, ?ah “hayır” ~ hah “prensimiz”. Gırtlak ünsüzü ayrıca ?oh “şaşkınlık”, ?ah “pişmanlık” ünlemlerinde bulunmaktadır, ?ah-?ah “hayır” Bzıp lehçesinde ?in-taa-taa “buzağı çağırma”. Gırtlak ünsüzü Aşhara lehçesinde de dış konumdadır, bkz. ?ah//?ah-?ah “hayır”. Gırtlak ünsüzü Abhazcada bu tür sesbirim fonksiyonunun dışında, ünlüler arası veya ünsüz öncesi konumda q’ küçük dil ünsüzünün ses birim üyesidir, bkz. /jdq’alazaj/ =[i?alazej//jaalazej] “ne oldu?”. Sadz lehçesinde gırtaksılaşmış kapantılar sıklıkla gırtlak ünsüzü şeklinde uygulanmaktadır, bkz. Sadz lehçesi /jd-z-dar-wd-t’/ = [izdaru?] “onu biliyorum”, wa-r /wd-c-wd-t’/ = [isi?] “sen yürüyorsun”.

4. Ses birimsel yorumlama j°: Birçok, genellikle yerli araştırmalarda Abhaz ses birimi j°, yuvarlatılmış gırtlaksal sesli bağlaşık h° olarak yorumlanmaktadır. Ancak 1922’de N.S.Trubetskoy yuvarlatılmış damaksı sızmalı, başka bir deyişle yuvarlatılmış j harfi (yod-yarı ünlü y sesi) olarak tanımlamıştır (Trubetskoy 1987:272). Hakikaten, dizisel j°, h° ile değil, j ile çift oluşturur, bu ayrıca dizimbilimsel açıdan da doğrudur: j° yuvarlatılmadan (dudakları yayarak) j halini almaktadır; tıpkı j gibi j°, a ünlüsünün daralmasına neden olur, bkz. [aj°ez) = /aj°az/ “sarı”.

5. Aşhara lehçesinde çift dudaksıl yuvarlatılmış p’° (R, r): Aşhara lehçesinin ileri yaş temsilcilerinin dilinde basit gırtaksılaşmış çift dudaksıl kapantıların p’ yanı sıra, bildiğim kadarıyla henüz kimsenin kaydetmediği, yuvarlatılmış bağlaşığı p’° da bulunmaktadır. Bu ender ünsüz yalnızca bir biçimbiriminde bulunmakta, p’°d ve iki sözcükte ortaya çıkmaktadır – sa-p’°d “ayak”, t- p’°d “kol”. Muhtemelen, bu sesi tarihsel olarak çift dudaklının yuvarlatılmış gırtaksı küçük dil ünsüzünün kombinasyonuna dayanmaktadır.

6. Abhazcada aa sesinin ses birimsel özelliği: Abhazcada iki sesli harfin (a d) yanı sıra, ulusal imla ve bilimsel literatürde genellikle iki harfli aa olarak aktarılan bir ünlü sesi daha mevcuttur. Ses birimsel yorumlaması konusunda uzmanların ortak fikri henüz bulunmamaktadır- bir uzun sesli harf mi yoksa a + a’nın bir kombinasyonu mu? Fonetik tanımlamalarda, araştırmacılar genellikle bu sesin kökeninin kayıp gırtlak h°’ sesi olduğunu belirtmekle yetinmektedir. Hakikaten, tarihsel olarak Abhazcada aa, Tapanta ve kısmen Aşhara lehçelerinde korunan küçük dilsel (epiglottal) *h ile a, d ünlülerinin proto-Abhaz kombinasyonuna dayanmaktadır: *ah, *ha, *hd, *aha, *ahd, bkz., Tapanta lehçesinde ahba, Abhazca aaba “sekiz”, Tapanta lehçesinde hajra, Abhazca aajra “gelmek”, Tapanta lehçesi ahap, Abhazca aap “o zaman”, Tapanta lehçesi ahdla, Abhazca aarla “zar zor”. aa içeren bir diğer büyük kelime grubu, Türkçeden, daha doğrusu Osmanlı Türkçesinden aktarmalar şeklinded olup, bu sözcüklerin Türkçe telaffuzunu yansıtmaktadır, bkz., Abhazca a-k’aamet “mahşer günü”, ‘korkunç bir şey’ < Osmanlı Türkçesi kıâmet, a-maaldk”, “melek”< Osmanlı Türkçesi melâik, a-paaj(d) mbâr ‘peygamber'< Osmanlı Türkçesi peyamber. Uzun aa, son olarak, “çocuk sözcüklerinde” çok yaygındır, bkz. Abhazca taati ‘iyi’, baabi ‘sıcak’, paapi ‘uyku’, maami ‘kirli, kötü’, bdkaa ‘düşeceksin!’ (Çirikba 1991: 14-19). Ayrıca aa’nın bazı düzensiz kaynakları da mevcuttur. Ancak, modern Abhazcadaki bu ses neyi ifade eder?

Seslerin tek veya çift ses birimlerini belirlemek için Trubetskoy’un kuralını kullanarak, aşağıdaki sonuçları elde ederiz:

1. aa farklı hecelere bölünemez: a-maa-xdr “böğürtlen”, aj-maa “ayakkabı”, a-pdn “ilkbahar”;

2. aa tek eklemlidir (heceli);

3. aa’nın uzatılması diğer ses birimlerinin uzunluğundan fazladır, fakat bu kuralı Trubetskoy’a göre önemsizdir;

4. Abhazca ve Abazaca’da herhangi bir ünlü kombinasyonu bulunmamaktadır, bir hecede birden fazla sesli harf içeren bir biçimbirim yoktur, biçimbirimsel olarak “ünlü + ünlü” birleşimi daima tek sesli harf şeklinde gerçekleşir. Dolayısıyla, aa sesi Abhazcada iki a’nın birleşimi değildir;

5. aa’nın “a + a” kombinasyonu olmadığı, uygulanma özellikleriyle de desteklenmektedir; şöyle ki, parçaları, yanındaki j ötümlü sesten etkilenmemekte, aksine a’nın uygulanmasını tanımlamaktadır, bkz. [scejt’] = /scajt/ “ben gittim”, ama jaajt “onlar geldiler”;   

6. proto-Abhaz bağlaşığı *h ~ *h° Abhazcada yok edildi, fonetik olarak değişen *h°, sessiz h° ile dizisel (çekimsel) ilişkiyi kaybederek, j ile yeni bir ilişki oluşturmuştur. Fakat *h durumu farklıdır, zira aa’ya dönüşmesine rağmen, muhtemelen, aşağıdaki örneklerde görüleceği üzere sessiz h ile bağlantısını korumaktadır. Abhazcada geçici fiilin ilk ince ünsüzünden önceki isim önekinin seslendirmesinin fonomorfolojik kuralı işlemektedir, bkz. s-gdlowp ‘duruyorum’ (geçici olmayan), burada g-‘den önceki s- “ben” öneki seslendirmemekte ve jd-z-göjt’ ‘getiriyorum’ (geçici), burada g-den önceki s- seslendirilir. 1 çoğul isim öneki h – “biz”: h-gdlowp ‘dururuz’ (geçici değil, h seslendirilmez) ve j-aa-göjt’ getiriyoruz’ (geçici), burada h, aa şeklinde uygulanarak seslendirilir. Böyle bir h ~ aa sıralaması, bu iki ses biriminin bağlaşık ilişkisinin bulunduğunu tartışmasız hale getirmektedir.

Bu durum, ayrıca diğer bazı koşulları göz önünde bulundurarak, aa’nın ses birimsel özelliği ile ilgili aşağıdaki sonuca varabiliriz: belirtilen ses derin ses birimsel düzeyde sesli gırtlak h’nın ünlü ile kombinasyonunu şeklinde ortaya çıkar (benzer görüş A.N. Genko tarafından 1927 yılında yazdığı makalesinde (Genko 1928:54) ve J. Colarusso’nun yakın tarihli bir makalesinde (Colarusso 1981: 516-518) paylaşılmıştır). Yüzeysel ses birim düzeyinde bu ses, kolaylık açısından elbette uzun a olarak kabul edilebilirdi. Ancak, kanaatimce, bunu şu durum engellemektedir. Abhazcada aa vurgu konumuna bağlı olarak üç farklı şekilde telaffuz edilebilir: 1) vurgusuz bir hecede uzun bir ünlü b olarak ([ara] ‘gelmek’), 2) ilk öğeye vurgu yaparak (|jâag ‘porsuk ağacı’) ve son olarak 3) ikinci öğeye vurgu yaparak ([jaâg] ‘buraya getir!’). Parçaları bu kadar net bir şekilde ayrılan ve farklı vurgulamaları ile uzun bir sesli harfi düşünmek zordur. Ancak, tüm bunlar çift ünlünün özelliği olabilir. Bu bakış açısına dayanarak, yüzeysel ses birimi seviyesinde Abhazca aa’nın çift ünlü olarak yorumlanması gerektiği kanaatindeyim. Aşhara lehçesinde durum farklıdır, aa, hem vurgulu hem vurgusuz konumda uzun ünlü â olarak telaffuz edilir. Yaşlı Aşharalılar bu ses tipinin gırtlaktan telaffusunu korumaktadır.

7. Tapanta lehçesinde ton sistemi: Tapanta lehçesinde tonların bulunduğu 1977’de S.Starostin tarafından fark edilmiştir. Araştırmalarının sonuçlarının özetlendiği makalesine, bu lehçede vurgulanan hece yüksek ve alçak tonlar bulunmaktadır (Dybo, Nikolaev, Starostin 1978). Tapanta lehçesi ile ilgili bilgi kaynağım üç tondan söz etmektedir: yüksek, orta ve düşük. Her hece, vurgudan bağımsız olarak bir ton taşıyıcısıdır; ender durumlarda, ses birimsel bağın tonlaması gözlemlenmektedir. Kelimenin içinde, iki özdeş tonun yüzeysel kombinasyonu bulunmamaktadır. Tek istisna, orta ton aynı zamanda nötrleştirici bir ton olduğundan, iki orta tonun birleşimidir. Eklerin kök ile birleşimi, belirli kurallara bağlı ton değişikliğine neden olur. Sözcük formlarında, birleşim kurallarına uyan bir ton değişimi söz konusudur. Ses birimi bağının toplaması durumunda, daraltılmış sesli harfin varlığı varsayılmalıdır.

Tapanta tonlama sisteminin V.A Dybo (1989) ve A. Sprite (1989) tarafından yapılan aksan (vurgu) çalışmaların sonuçları ile karşılaştırılması, söz konusu çalışma sonuçları ile Tapanta lehçesinde korunan ton sisteminin özellikleri arasında önemli bir paralellik olduğunu ortaya koymaktadır. Birçok durumda, belirtilen araştırmacılar tarafından tanımlanan baskın biçimbirimler (veya öğeler) yüksek bir ton taşıyan Tapanta hecelerine karşılık gelirken, vurgulayıcı biçimbirimler (öğeler) düşük bir ton ile örtüşmektedir. Bununla birlikte Tapanta lehçesindeki ton ile vurgu arasındaki ilişki kesin değildir. Birincisi, durumu, üçünü, orta tonun mevcudiyeti zorlaştırmaktadır. Ayrıca, ton kelime siciminin vurgusunu belirlemesine rağmen, bazı durumlarda ton seviyesi ile hecenin vurgulu veya vurgusuz olmasına arasında ters bir bağlılık ortaya çıkmaktadır. Bu konu araştırılmaya devam edilmelidir.   

8. Türkiye’de araştırılmamış Abhaz lehçeleri: Günümüzde sadece Türkiye’de ve Orta Doğu’nun bazı ülkelerinde temsil edilen Abhaz lehçeleri ve ağızları henüz Abhaz-Adıge karşılaştırmalı çalışmaların odağına alınmamıştır. Bu lehçelerin taşıyıcıları, Sadz, Tsvij, Ahçipsler, Dal ve Tsabal, Aibga, Pshou gibi Abhaz kabileleridir. Yakın zamanda Türkiye’ye yaptığım bir dilbilimsel gezi sırasında, Aibga ve Pshou hariç, yukarıda belirtilen tüm lehçelerin özelliklerini inceleme fırsatı buldum.

8.1. Sadz lehçesi: Sadzların ortak adı- apsuu, yani “Abhaz”, ayrıca kendilerine a-sâz-wa veya a-xal’ds//axdlc/ds olarak da adlandırmaktadır; son sözcüğün toponimik kökene sahip olması muhtemeldir. Sadzlar Türkiye’de Adapazarı, Hendek şehirlerinin çevre köylerinde ve bazı diğer kasabalarda yaşamaktadır. XIX. yüzyılın ortasında toplu halde Osmanlı İmparatorluğu’na sürgün edilmeden önce, doğuda Bzıp nehrinden doğuda Matsesta nehrine kadar olan topraklarda ve devamında kuzeybatı yönünde, Soçipsta nehrinin vadisine kadar ikamet etmekteydi. Sadzlar güneydoğuda Bzıplar, batıda ise Ubıhlar ile sınır komşuydu. Türkiye’deki neredeyse tüm Sadz köylerini (yaklaşık 10 köy) ziyaret etme fırsatım oldu. Sadzların kollarından biri olan Tsvidjler sürgün edilmeden önce Adler yakınındaki Kudepsta havzasında ikamet etmiş, şu anda ise Türkiye’de Bilecik çevresindeki üç köyle yaşamaktadır. Ortak adları apsâwa, yani “Abhaz”, kabilelerinin adı c°dzâa’dır. Dilbilimsel olarak, Sadz lehçesi birbirine yakın iki ağıza ayrılmıştır: Hatslıs ve Tsvidj. Haltsıs (hangi yazılışı doğru bilemem, orijinaline göre harf harf yazıyorum) ağzının ünsüz öğesi Abjua lehçesinin ilgili sistemi ile örtüşmektedir. Tek fark, Abjua lehçesinde “ince” biçimbiriminde gırtlaksılaşmış f veya varyantı olan p’ (a-f’â // a-p’â) mevcuttur, Haltsis ağzında ise söz konusu biçimbirimi basit f (a-fâ) içermektedir. Tsvidj ağzının ünsüz sisteminin Haltsis’den farkı, Bzıp, Ahçıpsı ve Aşhara lehçelerindeki gibi, tıslayan ve ıslıklı yuvarlak sızmalıların karşıtlığını korumasıdır. “İnce” sözcük Tsvidj ağzında a-p’â olarak seslendirilirken, a-f’â ara sıra kullanılan bir varyantıdır.

Sadz’ın her iki ağzına özgü ilginç özelliklerden biri, çift ünsüzlerin bulunmasıdır. Bu seslerin ses birimsel önemini, ayrıca Abhaz tarihi fonetiği için etki derecesini değerlendirmek şimdilik güç, yine de çift veya çift olmayan ünsüzlerin minimal de olsa örneklerinin bulunduğunu belirtmek isterim, bkz. lla-k’//Id-k’ ‘bir köpek’ ~ a-ldk’° “masal”, a-zza “tavşan” ~ a-za “et”. Diğer tüm Abhaz-Abaza lehçelerinde çift harfler, Sadz lehçesindeki çift harfler için geçerli olmayan, çift ses birimsel birleşim olarak görülmektedir.

8.2 Ahçipsler: Ahçipslerin öz adı apsawa, yani “Abhaz”, kabilelerinin adı ahcdpsd. Türkiye’de Hendek şehri çevresinde yaşamaktadırlar. Bu lehçenin sesbirim sistemi Bzıp’a yakındır, tek farkı basit tıslama-ıslıklı ünsüzlerin olmamasıdır.

8.3. Tsabal ağzı: Bu alt lehçenin (ağzın) taşıyıcıları şu anda sadece Türkiye’de ve muhtemelen Suriye’de bulunmaktadır. Ataları geçtiğimiz yüzyılın ortalarına kadar Güney Abhazya’nın Kodor nehrinin yukarısında dağlık Dal ve Tsabal köylerinde ikamet etmiştir. Türkiye’de İnegöl, Kütahya, Eskişehir, Bursa, Bilecik illerinin çevre köylerinde yaşamaktadırlar. Sesbirim sistemi hemen hemen Ahçıpsı ile aynıdır, tek farklı, görünüşte göre, artdamaksıl x kaybedilmiştir. Diğer dil parametreleri açısından bakıldığında, Tsabal ağzı Bzıp ve Abjua lehçelerine Sadz ve hatta Ahçıpsılardan daha yakındır

9. Abhaz-Abaza ses eşleşmesi: Genetik olarak ortak malzemede bulunan Abhazca ve Abazaca arasındaki ünsüzlerin eşleşmesinin çoğunluğu aynıdır ve kanaatimce, doğrudan Proto-Abhaz fonemlerine (sesbirimine) dayanmaktadır. Bunlar: b, р, р’, d, t, t’, g, k, k\ g°, k°, k’°, XXX. (Bazı harfler, klavye hatasından dolayı transkripsiyon edilemediğinden XXX olarak yazılmıştır).

Özdeş olmayan eşleşmeleri inceleyelim.

9.1. Kapantılı:

9.1.1. Çift dudaksıl:

P-Abh. (Proto-Abhazca) *r’°>Abhazca (bundan böyle Abh.) r’: Aşh (Aşharaca)*r’° : Tapantaca (Tap.) r’.

Bu eşleşme sadece tek biçimbiriminde karşımıza çıkmaktadır: r’d/*r’°d, bkz. Abh. a-sa-r’d, Aşh. s’a-r’°, Tap. s’a-r’d “ayak”, Abh. a-pa-r’d, Aşh. m- r’°d, Tap. pa-r’d “kol”. K.Lomtatidze (1976:235) biçimbirimin -p’d temel biçimini *q’°d<*q’°a şeklinde yenilemektedir, ancak temel biçimin dudaksıl *p(‘)q’°d ile olması muhtemeldir.

9.1.2. Dişsil:

P-Abh. *d°>Bzıp, Abj, Sadz, Ahç. d°: Aşh. d(°)//b

P-Abh. *t°>Bzıp, Abj, Sadz, Ahç. t°: Aşh. t(°)//p  

P-Abh. *t’°>Bzıp, Abj, Sadz, Ahç. T’°: Aşh. d(°)//p’.

Örnekler: Abh., Sadz, Ahç. d°d-: Aşh. d(°)d-//bd-sözcük öncesi “den, dışarı” (<PAbh.* d°d “tarla”), Abh, Sadz, Ahç. a- t°a: Aşh t(°)a “saman”, Abh., Sadz, Ahç, a- t’°a-ra: Aşh. a-t’(°)a-ra “oturmak”. Yuvarlatılmış d°, t°, t’° ancak Aşhara lehçesinin yaşlı taşıyıcılarının konuşmasında ara sıra görülmekte olup, diğer durumlarda yuvarlaklaştırılması kaybolmuştur. Adıge’nin Ulyap köyünde yaşayan Aşharaların konuşmasına bu ünsüzler sırasıyla b p p’ olarak değişmiştir,

9.1.2.1. Tapanta lehçesinde dil öğeleri *d°, *t°, *t’°, aşağıdaki tablodan görüleceği üzere ağızlara göre farklılık göstermektedir. Ağızların tanımlaması olarak Tapanta köylerinin adı kullanılmaktadır. Ağız tanımının önündeki rakam, bir köy sınırlarındaki farklı alt ağızları ifade etmektedir. Krasnovostoçniy köyünün adı Abazaca şekliyle verilmektedir (Gumlokt). Kubin köyünün ağzı ile İncig-Çkun köyünün konuşması hemen hemen aynıdır. Eşleşme tablolarındaki Tapanta sözcüğü genel olarak Tapanta lehçesini değil, sadece Tapanta köyünün ağzını ifade etmektedir.

Tapanta ağızlarında Proto-Abhaz dil öğeleri *d°,*t°, *t’°

P-Abh.              Tapanta            1Psıj     2Psıj     Kubina              1Gumlokt         2Gumlokt

*d°       >          XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

*t°        >

*t’°        >

9.1.3. Küçük dil ünsüzleri:

P-Abh. *q>Bzıp, Ahç., x: Abj., Sadz x: Aşh., Tap.q

P-Abh. *q°>Bzıp, Ahç., x°: Abj., Sadz x°: Aşh., Tap.q°

Örnekler: Bzıp, Ahç. a-xd: Abj. a-xd, Sadz a-xa: Aşh., Tap., qa “baş, kafa”; Bzıp, Ahç. a-h°da: Abj., Sadz a-x°da: Aşh., Tap. q°da “boyun”,

9.2.Yarı kapantılı ünsüzler

9.2.1. Islıklı-tıslamalı: Basit ıslıklı-tıslamalı yarı kapantılı ünsüzler sadece Bzıp lehçesinde korunmuştur.

Dil öğeleri *’z, *’c, *’c’

PAbh                  Bzıp                 Abj.      Ahç.                 Sadz                Aşh.                 Tap.

*’z           >          ‘z         :           z

*’c          >          ‘c         :           c

*’c’          >          ‘c’         :           c’

Örnekler: Bzıp a-‘z-ra’, Abj., Ahç., Saedz a-z-râ, Aşh., Tap. z-ra “(yağda) kızartmak”, Bzıp a-‘ca-ra’, Abj, Ahç, Sadz a-ca-râ, Aşh., Tap. ca-râ “gitmek, yürümek”, Bzıp a-‘c’a, Abj. Ahç., Sadz a-c’a, Aşh., Tap. c’a “pire”.

9.2.1.1. Yuvarlatılmış ıslıklı-tıslamalı: Proto-Abhaz düzeyine dayandırılan yuvarlatılmış ıslıklı-tıslamalı yarı kapantılı ünsüzler ‘z°,‘c°, ‘c’°, alt grubun tüm lehçelerinde korunmuş, ancak Tapanta ve Aşhara ağızlarında, aşağıdaki tablodan görüleceği üzere belirli bir değişikliğe uğramıştır. 1Aşh., Aşhara lehçesinin ileri yaş temsilcilerinin konuşmasını, 2Aşh-genç Aşharalıların konuşmasını ifade etmektedir.

Tapanta ve Aşhara ağızlarında dil öğeleri *z°,*c°, *‘c’°

P-Abh.    >          1Aşh     2Aşh    Tapanta           1Psıj     2Psıj     Kubina       1Gumlokt     2Gumlokt

*‘z°       >          XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

*‘c°       >

*‘c’°      J

Örnekler: a’z°d “bir kişi”, a-‘c°/c°d “boğa”, a’c’°a “elma”.

Tıslamalı z° c° c,° Tapanta ve 1Gumlokt köylerinin ağzında, diğer bölümde yapılandırılan (bkz. aşağıda) benzer yarı kapantılı ünsüzlere göre ikincildir. Bzıp sesleri ile karşılaştırıldığında, diğer Tapanta ve Aşhara ağızlarındaki basit ıslıklı-tıslamalı yarı kapantılı ünsüzler ikincildir.

9.2.2. Yuvarlaklaştırılmış tıslamalılar. S.Starostin’e göre (1978), aşağıdaki ses eşleşmeleri dizisi Proto-Abhaz tıslamalı yuvarlaklaştırılmış yarı kapantılı ünsüzleri yansıtmaktadır.

Proto-Abhaz dil öğeleri *z° *c° *c’°

P-Abh.                  Bzıp                 Abj.      Ahç.                 Sadz                Aşh.                 Tap.

*z°          >         

*c°          >         

*c’°         >         

K.Lomtatidze, bu durumda ıslıklı-tıslamalı yuvarlaklaştırılmış yarı kapantılı ünsüzleri yapılandırmakta, ancak günümüz Abhaz-Abaza ıslıklı-tıslamalı yarı kapantılı ünsüzlerin kökeni anlaşılmamaktadır. Dolayısıyla bu durumda özellikle, Proto-Abhazcada (gerçi günümüz Abhazcasında) bulunmamasının yapısal olarak temeli olmayan tıslamalı yuvarlaklaştırılmış yarı kapantılı ünsüzlerin yapılandırılmasının doğru olacağı görüşündeyim. Sadz lehçesinin Tsvidj alt ağzında genellikle dil öğesi p’ temel varyant iken, f ender olarak görülmektedir.

Örnekler: Bzıp, Abj., Ahç., Sadz, Aşh. a-va “yan”, Tap. za; Bzıp, Abj, Ahç., Sadz, Aşh. f-ba “altı”, Tap., c-ba; Bzıp a-r’a, Abj. af’a/ap’a, Ahç. a-p’a, Sadz a-fa, Sadz Tsvidjleri a-p’a/a-fa, Aşh.a-f’a “ince”, Tap. c’a.   

9.3. Sızmalılar:

9.3.1. Dudaksıl-dişsil: Sesli sızmalı *v Proto-Abhaz için çok kısıtlı şekilde yapılandırılmaktadır. Bu tamamen ses-sembolik veya yansıma sözcüklerdir. Örnekler: Abh. a-vdr-xdr-h°a, Tap. vdr-vdr-h°a ‘hızlı dönerek, hızlı dönüş sesi’.

Sessiz *f, yalnızca yansıma değil, aynı zamanda sıradan sözcükleri temsil eden materyaller temelinde yapılandırılmaktadır. Örnekler: Abh. a-fa-ra, Tap. fa-ra ‘yemek, yemek yemek, Abh. a-fdr-xac’a, Tap. fdr-qac’a ‘kahraman’ vb.

9.3.2. Islıklı-tıslamalı: Proto-Abhazcadan türeyen ıslıklı-tıslamalı *’z *’s sadece Bzıp lehçesinde korunmuş, diğer lehçelerde ise ıslıklılar ile birleşmiştir. Örnekler: Bzıp a-‘zd ‘için, diğer lehçelerde a-zd, Bzıp a-‘sd ‘kar’, diğer lehçelerde (a-)sd.

9.3.2.1. Yuvarlaklaştırılmış ıslıklı-tıslamalı: Proto-Abhazcaya dayanan *z° *s° sızmalılar Bzıp lehçesinde, Ahçıpsıda, Sadz lehçesinin Tsvidji ağzında, Aşharaca ve Tapanta lehçesinin ağızlarında korunmuştur. Abju lehçesinde ve Sadz lehçesinin Haltsıs ağzında tıslamalı yuvarlaklaştırılmışlar ile birleşmiştir. Genç Aşharalıların konuşmasında düzleşmiştir.

1. Bzıp, Abjua, Ahçıpsı ve Sadz lehçelerindeki dil öğeleri *’z° *’s°

P-Abh.                Bzıp                 Abj.      Ahç.     Halts.    Sadz    Sadz Tsvidj

*’z°         >          XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

*’s°         >

2. Aşhara ve Tapanta ağızlarındaki dil öğeleri *’z° *’s°

P-Abh.             1Aşh     2.Aşh   Tapanta        1Psıj        2Psıj     Kubina          1Gumlokt  2Gumlokt

*’z°       >          XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

*’s°       >

Örnekler: Bzıp, Ahç., Tsvidj, Sadz, Aşh, Tap. (Tapanta, Psıj vd) ’z°-ba, Abj., Halts., Sadz, Tap. (1Gumlokt) z°-ba “dokuz”, Bzıp, Ahç., Tsvidj, Sadz, Aşh., Tap. (Tapanta, Psıj vd) ‘s°a-ra, Abj., Halts., Sadz, Tap. (1Gumlokt) s°a-ra “siz”.

9.3.3. Yuvarlaklaştırılmış tıslamalı: Proto-Abhazcaya dayanan tıslamalı sızmalılar *z° *s°, aşağıdaki tablodan görüldüğü üzere, Tapanta hariç, tüm lehçelerde korunmuştur

Tapanta ağızlarındaki dil öğeleri *’z° *s°

P-Abh.              Tapanta        1Psıj         2Psıj                 Kubina          1Gumlokt              2Gumlokt

*’z°       >          XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

*’s°       a’

Örnekler: Abh., Aşh. ’z°a-ba, Tap.: Tapanta, 1Psıj z°a-ba, Kubina za-ba, Gumlokt za-ba “on”, Abh. a-s°, Aşh. s°d, Tapanta, 1Psıj ‘s°d, Kubina ‘sd, Gumlokt sd “kapı”.

9.3.4. Artdamaksıl sızmalı x, yukarıda belirtildiği üzere, sadece Bzıp lehçesinde ve Ahçıpsı ağzında korunmuştur. Diğer lehçelerde küçük dil ünsüzü x ile örtüşmüştür. Örnekler: Bzıp, Ahç. a-hd “mermi”, diğer lehçelerde a-xd.  

9.3.5. Gırtlak sesleri:

9.3.5.1. Gırtlaksıl h Tapanta lehçesinde ve kısmen (yaşlıların konuşmasında) Aşhara lehçesinde korunmuştur. Aşhara lehçesinde sesbirim üyesi a ile paralel olarak kullanılmaktadır. Diğer lehçelerde bu ses fonetik olarak çift ünlüye aa dönüşmüştür (bkz. yukarıda). Örnek: Bzıp, Abj., Ahç., Sadz aa-ba, Aşh. a-ba//ah-ba, Tap., ah-ba “sekiz”.   

9.3.5.2. Yuvarlaklaştırılmış gırtaksıl h° Proto-Abhazcaya dayandırılarak, Aşhara ve Tapanta lehçelerinde korunmuş iken, tüm diğerlerinde yuvarlatılmış damaksıl sızmalı (j°) olarak dönüşmüştür. Örnek: Aşh., Tap. h°-ba “iki”, diğer lehçelerde j°-ba.

Sayıca az olan ve açıklanabilecek bazı ses eşleşmelerindeki düzensizliklerin ayrıntılarına yer darlığından burada değinmiyorum. Fonetik yeniden yapılanma açısından, ıslıklı-tıslamalı ünsüzler dizisinin tamamını, ayrıca (Ahçıpsılar ile birlikte) artdamaksıl sızmalıyı korumuş tek Bzıp lehçesinin incelenmesi çok önemlidir. Tıslamalı yuvarlatılmış yarı kapantılı ünsüzlerin yeniden yapılandırılması açısından Tapanta, Sadz, Abjua ve Aşhara lehçelerinin verilerin önem arz etmektedir. Gırlaksıl sesler Tapanta ve Aşhara lehçelerinde korunmuştur. Aşhara ve Sadz lehçeleri genellikle kök biçimbirimlerinin orijinal tam ünlü biçimlerini korumuştur. Tapanta lehçesi, diğer lehçeler tarafından kaybedilen ton sistemini korumaktadır. Son olarak, tüm lehçeler, Proto-Abhaz dilinin dilsel olarak yeniden yapılandırılması açısından önemlidir.

Burada önerilen Proto-Abhaz ünsüz bilgisinin yeniden yapılandırılması S.Starostin’in (1978) yapılandırmasından biraz farklıdır. Birincisi, Starostin’de bulunmayan ünsüzleri p’°, (v) ve x canlandırılmaktadır. İkincisi, Abhaz-Abaza materyali, bana göre, artdamaksıl seslileri γ γ’, aynı şekilde güçlü gırtlaksı kapantıları (?) yapılandırma koşullarını sağlamamaktadır. Son olarak, sesbiriminin basit gırlaksı kapantısının yeniden yapılandırılmasının doğruluğu belirsizdir, çünkü Tapanta lehçesindeki dağılımı sınırlıdır ve tarihsel olarak sadece küçük dil ünsüzünün q’ sesbirim üyesi olabilmektedir. Konu şimdilik araştırmalara açıktır.

Proto-Abhazca kök biçimbirim yapısı ile ilgili birkaç söz. Öncelikli olarak, özellikle Tapanta lehçesinde iyi korunmuş baştaki a ile oldukça çok sayıdaki biçimbirim dikkat çekmektedir. Literatürde, en azından bazılarında, baştaki j kaybedildiğinin varsayılması gerektiği yönünde görüş bildirilmiştir (Lomtatidze 1976: .403 304). Öte yandan, bazı durumlarda başta j’nin bulunması tamamen fonetik nedenlerden kaynaklanması muhtemeldir. Proto-Abhazca kök biçimbirimlerinin ana modelleri şu şekilde kabul edilmelidir: VC, VC(C)V, CV, CVC, CVC(C)V, CCV. Kök biçimbirimlerinin başka yapısal türleri de mevcuttur, ancak onlar genellikle türev oluşumlar ya da aktarma şeklindedir.

Biçimbirim içindeki ünsüz kümeler, genel olarak, yalnızca kelime veya hecenin ilk sesi ve iç sese özgüdür, son seste ise sayıları çok azdır. Başlangıç kümenin ilk öğesi genellikle çift dudaksıl veya dişsel kapantılıdır, orta kümeler için ise tınılı ile seslinin (RT) birleşimi özgüdür. En yaygın olanları sessizlerin çift ünsüz kombinasyonlarıdır ve üç ünsüz kombinasyonları daha nadirdir. psth° (psth°a ‘bulut’) gibi tipik olmayan ilk ses kombinasyonları, muhtemelen, türevseldir (<*psd-th°a), bkz. Abh. asd-t°h°a “fırtına”. Adıge ve Ubıh dillerinden farklı olarak, Proto-Abhazca’da ve günümüz dilinde, küme içinde sessiz ve sesli seslerin kombinasyonları mümkündür.

Sesli harflerin (ünlülerin) yeniden yapılandırılması zor değildir. Proto-Abhazca için a d bileşiminde çift sesli sistemi güvenilir bir şekilde yapılandırılmaktadır. Belirtildiği üzere, ilk ses a, muhtemelen, d’den farklı olarak daha çok Tapanta lehçesinde korunmuştur, çünkü Abhazcada belirsiz sıfatla a karışmıştır. Ancak birçok durumda ilk a sadece Abhazca veriler temelinde yenilenebilmektedir, örneğin, önekin kök a’nın bulunduğuna (a durumunda) veya bulunmadığına (d durumunda) işaret ettiği, kökün çeşitli ad ve fiil önekleriyle birleştirilmesi. (örnek, s-arbaγ “benim horozum”, d-az°djt’ “o yaşlanmış”, d-aps°dmowp’ ‘o bir misafir’ vb., sd-z° ‘benim ineğim’, dd -c°ojt’ ‘o uykuya dalmakta, dd-ph° dsup’ ‘o bir kadın’). Baştaki kök a ayrıca kelime tekil şekle getirildiğinde yapılanabilmektedir, örneğin ab “baba” – abd-k’ “bir baba”, bkz. a-c’° ‘boğa’ – c°d-k’ ‘bir boğa’). Abazaca ve özellikle Abhazca’da vurgulanmamış son sesli harf genellikle sıfıra indirgenir ve burada onun korunduğu lehçeler veya ağızların materyallerinden istifade edilir (Bzıp a-kal, Abj. a-kâla “kulübe’). Ancak çoğu zaman, indirgenmiş a veya d’nın yenilendiği tekillik biçimi gibi bir tanılama biçimi yeterlidir, bkz. a-c° “boğa” ~ c°d-k “bir boğa”, a-c-k°dp “oğlan, erkek çocuk” ~c’k°dpa-k “bir erkek çocuk”.

Kümelere geri dönersek, iki seslinin, ayrıca tınılının herhangi sesli ile birleşmesinin genellikle farklı kelime biçimlerinde d ünlüsü tarafından bölündüğü belirtilmelidir. Her durumda kökün tam sesli harfinin yapılandırmasına veya söz konusu kökteki tam sesli harfin tamamen fonetik nedenlerle açıklanmasına bakılmaksızın, hem Abhaz hem de Tapanta dillerinde karşılaşılması kaydıyla, tam sesli harf varyantının Proto-dilin fonetik gerçeğinin yansıması olarak yapılandırılması gerektiği kanaatindeyim. Aşhara veya Sadz lehçelerinde (veya alt grubun diğer lehçelerinde) kökün tek veya temel varyantı olarak tam sesli harf kökünün bulunması durumunda, sadece kökün tam sesli harfli biçimi yapılandırılacaktır.

Temel vurgu, görünüşe göre, Tapanta lehçesinde daha iyi korunmuştur, ancak Abhazca’daki çeşitli kelime biçimleri materyalleri üzerinde kolayca yeniden yapılandırılabilmektedir. Ton sistemi yalnızca Tapanta lehçesinde görülebilmektedir. Sistemin tamamen Tapanta temelinde oluştuğuna ilişkin kesin bir kanıt bulunmadığından, en azından Proto-Abhaz temelinde oluştuğu varsayılabilir ve dolayısıyla üç tonlu (yüksek, orta ve düşük) genel Abhaz dönemi için yeniden yapılandırılabilir.

Temel sözlükler listesine dayanan ön leksikoistatiksel (diller arasındaki ilişkileri ele alan çalışmalarda kullanılan istatistiksel yöntemler) veriler, Tapanta ve Bzıp (Abhaz lehçelerinin temsilcisi olarak alınan) arasında çok yüksek oranda benzerlik olduğunu göstermiştir. Tüm bu veriler, Tapanta lehçesinin ortak Abhazcadan ayrılmasının yaklaşık 500 yıl önce gerçekleştiği sonucuna götürmektedir. Bu farklılığın temeli, Tapanta lehçesi taşıyıcılarının atalarının tahminen 15.yüzyıldan önce tarihi Abhazya topraklarından Kuzey Kafkasya’ya göç etmesi ile atılmış olabilmektedir.

KAYNAKÇA

Bgajba H.S. 1964. Abhaz dilinin Bzıp lehçesi. Araştırmalar ve metinler. Tiflis, Gürcistan SSC Bilimler Akademisi

Genko A.N. 1928. Abhaz sesli harf sistemi//SSCB Bilimler Akademisi Bülteni. Beşeri Bilimler Bölümü

– 1955. Abaza dili. Tapanta lehçesinin grameri. M.-L., SSCB Bilimler Akademisi

– 1957. Abhaz ve Abaza dillerinin fonetik ilişkileri//Abhaz D.İ.Gulia Dil, Edebiyat ve Tarih Enstitüsü, baskı 28, Sohum

Dybo V.A. 1989. Dizisel vurgu sisteminin tipolojisi ve yeniden yapılandırması//Tarihsel vurgulama ve tarihsel-karşılaştırmalı yöntem. M., Nauka

Lomtatidze K.V. 1944. Abhaz dilinin Tapanta lehçesi. Tiflis:

– 1954. Aşhara dili ve diğer Abhaz-Abaza lehçeleri arasındaki yeri. Metinli. Tiflis:

– 1976b Abhaz ve Abaza dillerinin tarihsel ve karşılaştırmalı analizi. I. Fonolojik sistem ve fonetik süreçler. Tiflis: Metsniereba

Starostin S.A. 1978. Proto-Abhaz ünsüz sisteminin yeniden yapılandırması//Yeniden yapılandırma sorunları. Konferans (Konuşma özeti), s.96-101

Trubetskoy N.S. 1987. Filoloji üzerine seçmeli eserleri. M., Progress

Tsikolya M.M. 1968. Abhaz dilinin Abjua lehçesi. Tiflis: Metsniereba

Çirikba V.A. 1991. Fonolojik tipolojinin yönleri. M., Nauka

Colarusso 1981. Typological parallels betvveen Proto-lndo-European and North-West Cauca- sian languages//Bono Homini Donum. Esseys in historical linguistics. İn memoriam of Alexander Kerns. Amsterdam, s. 471—557.

Dybo V., Nikolaev S., Starostin S. 1978. A tonological hypothesis on the origin of paradigmatic accent systems//Estonian Papers in Phonetics, s. 16—20

Spruit A. 1986. Stress in Abkhaz//Abkhaz Studies. Leiden.

İlginizi Çekebilir: Yaşayan Abaza Boyları ve Aksanlarıyla Günümüz Abazacası

Instagram Hesabımız