C. D. İncgiya
Sohum
Abhazlar Arasında Çocukların Askeri Eğitimi Meselesi Üzerine
Bilindiği gibi, bir halkın veya bir devletin tarihsel gelişiminde çeşitli faktörler etkili olmaktadır: coğrafi konum, çevre, ekolojik nişler, dış ilişkiler, kültürlerarası ilişkiler gibi unsurlar bu etkenler arasında yer alır. Bu faktörler, doğrudan veya dolaylı olarak halkın kültürel yapısının, yaşam tarzının, geleneklerinin, dünya görüşünün ve etnopsikolojisinin oluşumuna katkıda bulunur.
Abhazya, Batı ve Doğu’nun birleştiği bir noktada yer almaktadır. Bu bölge, coğrafi konumu nedeniyle tarih boyunca büyük güçlerin ilgi odağı olmuştur. Bu durum, Abhazların genel tarihi üzerinde belirli bir etki yaratmıştır.
Belirli şartlar gereği, Abhazların yaşam tarzı askeri gelenekler üzerine inşa edilmiştir. Bunu, halkın gelenekleri, mitolojisi, sözlü halk edebiyatı, kahramanlık şarkıları ve erken antik çağlardan itibaren gezginlerin, tarihçilerin ve araştırmacıların aktardığı bilgiler doğrulamaktadır. Bu nedenle, Abhazlar için her dönemde vatan savunucularının yetiştirilmesi büyük önem taşımıştır.
Abhazların halk eğitimi sisteminde, genç neslin fiziksel olarak hazırlanması önemli bir yer tutmaktaydı. Abhaz halk pedagojisinde çocukların fiziksel hazırlığı ve mükemmelliği onların çalışma hayatına hazırlanmasının bir şartı olarak görülmekteydi. Çalışma disiplini eğitimi, genç neslin fiziksel dayanıklılığını güçlendirme görevini yerine getiriyordu. Dolayısıyla, fiziksel ve çalışma disiplini eğitimi konuları birbiriyle ilişkili ve birbirini tamamlayan unsurlar olarak değerlendirilmekteydi.
Abhazlarda çocukların fiziksel eğitiminin amacı, yalnızca çalışmaya elverişli bireyler ve gelecekteki vatan savunucularını yetiştirmek değil, aynı zamanda genç nesilde ahlaki ve iradi özellikleri geliştirmekti: kararlılık, cesaret, kahramanlık ve öz denetim gibi nitelikler kazandırmak hedefleniyordu.
Çocukların fiziksel eğitimi çok erken, hatta bebeklik çağında başlıyordu. Çocuğun ilk günlerinden itibaren anneler, onun dayanıklılığını artırmaya büyük önem veriyordu. Bir yaşına kadar olan bebekler günlük olarak yıkanırdı ve doğumdan sonra çocuğun çevre sıcaklığına hemen uyum sağlayamayacağına inanılırdı. Bu nedenle, bebeklerin yıkandığı suyun sıcaklığı kademeli olarak düşürülürdü. Çocuğa dayanıklılık kazandırmak için doğanın doğal unsurları —güneş, hava ve su— kullanılırdı.
Erkek çocukların askeri-fiziksel eğitimi oldukça erken yaşlarda başlar ve yetişkinliğe kadar sürekli olarak geliştirilerek devam ettirilirdi. Bu eğitimin temel amacı çocuklara fiziksel güç, dayanıklılık, çeviklik, cesaret, nişancılık yeteneği, ateşsiz ve ateşli silahları ustalıkla kullanma becerisi ve at binme yeteneği kazandırmaktı. Böylece Abhazlar, çocuklarını daha küçük yaştan itibaren savaşın içindeki yaşama hazırlamış oluyorlardı.
Abhazlarda çocukların fiziksel eğitimi, iki ana döneme ayrılmaktaydı. İlk dönem çocuğun doğumundan başlayarak 7-8 yaşına kadar sürerdi. Bu ilk aşamanın amacı, çocuğun genel fiziksel gelişiminin temellerini atmak, bedenini güçlendirmek ve hareket becerilerini kazandırmaktı. Erkek çocuklar, hemen savunma ve saldırı nitelikli askeri oyunlara dâhil edilir ve bu tür oyunlar yetişkinler tarafından özellikle teşvik edilirdi.
Bu çocuklar için oyuncak olarak yay ve ok, tahta kılıç, tahta at yapılırdı; ateşli silahların ortaya çıkmasıyla birlikte tabanca ve tüfek de kullanılır hale gelmişti. Bu oyuncakların hepsi, gelecekte savaşçı olacak biri için gerekli olan araçlardı.
Abhazlarda çocukların fiziksel eğitiminin ikinci aşaması 7-8 yaşında başlar ve 15-16 yaşlarına kadar devam ederdi. Prensler ve soylular, çocuklarını küçük yaşlardan itibaren köylülerin yanına eğitime gönderirlerdi. Bu nedenle, sosyal statülerinden bağımsız olarak tüm çocuklar aynı askeri eğitimden geçerdi. Eğitmenlerin çocuklara verdiği eğitim özenli, çok yönlü ve bir o kadar da sert bir yapıya sahipti.
Erken yaşlarda çocuklar sert bir keçe yatağa yatırılır, bir “at” ve “silah” verilirdi; 8-10 yaşlarından itibaren ise çocuklar yarışlara katılmaya başlar ve 12-13 yaşlarında atla uzun yolculuklara çıkmalarına izin verilirdi. Atı iyi idare edebilmek, Abhaz eğitim programının önemli bir parçasıydı. Bu eğitimde cesaret kazandırmaya özel önem verilirdi. Bu nedenle, çocukların atlardan korkmamaları için 4-5 yaşlarından itibaren ata bindirilir ve avlu etrafında dolaştırılırlardı. Ergenlik çağına ulaştıklarında ise bu gençler seferlere katılarak, aldıkları eğitimin kazandırdığı özellikleri uygulamalı olarak sergileyebilirlerdi.
Erkek çocukların eğitiminde, silahları ustalıkla kullanabilme becerisi önemli bir yer tutardı: yay ve ok, arbalet, hançer ve tabanca gibi silahlar eğitimin bir parçasıydı. Silahlara olan ilgi, çocuklara çok küçük yaşlardan itibaren aşılanırdı. Daha önce de belirtildiği gibi, eğitimde özel olarak üretilen “çocuk silahları” kullanılırdı: tahta kılıç, kalkan, yay ve ok gibi. Çocuklar 10-12 yaşlarına gelindiğinde yavaş yavaş ateşsiz ve ateşli silahları kullanmayı öğrenirlerdi. Erginlik çağına ulaştıklarında ise gençlere tam takım erkek giysileri ve hançer ile tabanca gibi silahlar verilirdi. Bu silahlar, geleneksel erkek giysisinin (Çerkeska) zorunlu bir parçası olarak kabul edilirdi.
Hatta kız çocukları bile ateşsiz ve ateşli silah kullanma, nişan alıp hedef vurma, asi bir atı yönetme ve hızlı at sürme konularında eğitilirdi. Bunun nedeni ise Abhaz erkeklerinin savaşa gittiklerinde ailelerini uzun süre yalnız bırakmalarıydı; bu yüzden, kadınlar kendilerini ve çocuklarını herhangi bir saldırı durumunda koruyabilmeliydiler.
Ailedeki yaşça büyük erkekler, 10-12 yaşlarındaki gençlere tüfeği nasıl boşaltacaklarını, nasıl doğru tutacaklarını, nişan almayı ve ateş etmeyi öğretiyorlardı. Yaş ilerledikçe atış teknikleri de daha karmaşık hale geliyordu ve 14-15 yaşlarındaki erkek çocuklar hedeflere ateşli silahla atış yapmaya başlıyorlardı. Hedeflere atış yapmak oldukça popüler bir etkinlikti. Hedef olarak yüksek bir direğin üzerine konulmuş bir nesne kullanılırdı. Hedef olarak havaya tabak fırlatılırdı, Paskalya döneminde ise yüz adım mesafeden vurulmaya çalışılan boyalı yumurtalar kullanılırdı. Hedefi vuranlara ise ödüller verilirdi.
Çocukların fiziksel eğitiminde oyunlar büyük bir öneme sahipti. Bu oyunların kökeni eski çağlara dayanıyordu ve çocuk oyunları halkın yaşam tarzını yansıtıyordu. Abhaz çocuk oyunları, karmaşıklıkları ve çeşitlilikleri ile önemli bir eğitim değeri taşırdı. Oyunlar, oyuncuların dikkat, güçlü hafıza, hayal gücü, irade, çeviklik, güç ve diğer fiziksel ve zihinsel yeteneklerini kullanmalarını gerektirirdi. Oyunlar sayesinde çocukların fiziksel gücü gelişir, elleri daha sağlam, vücutları daha esnek hale gelir ve ayrıca zekâ, pratik düşünme ve girişimcilik gibi becerileri de gelişirdi.
Askeri-fiziksel eğitimin uygulanmasında çeşitli fiziksel egzersizler, oyunlar, farklı mesafelerde koşu yarışmaları, çeşitli engellerden atlamalar, düz bir alana serilmiş kalpakların üzerinden zıplama, belirli bir mesafeye taş ve mızrak fırlatma, ağır kaldırma yarışmaları ve hedefe atış yarışmaları gibi aktiviteler önemli araçlardı.
Gençler arasında güreş yaygın bir faaliyetti. Baba ve büyük erkek kardeşler, çocuklara güreş kurallarını öğretiyorlardı. Başlangıçta çocuklar, gençlerin ve yetişkinlerin güreşini izler, kuralları öğrenmeye çalışırdı; 9 yaşına geldiklerinde ise özel teknik hareketleri öğrenmeye başlarlardı. Büyükler, çocukların güreşini değerlendirir ve onlara önemli taktiksel yönergeler verirdi.
Abhazlar, çocuklara ok ve yay ile atış öğretirken çeşitli oyuncak silahlar da kullanırlardı; bunlardan biri “atıp” (атыԥ) adı verilen bir ağaç oyuncaktı. Bu oyuncağın gövdesi yarısına kadar yumuşak bir kumaşla doldurulmuş bir dal parçasından yapılırdı. Özel bir çubuk olan “axlartçü” (ахларҵә) ile dalın içi temizlenir ve “atıp”ın ortasında boşluk oluşturulurdu. Bu boşluğa küçük, yuvarlanmış yapraklar yerleştirilirdi. Atış yapmak için “axlartçü” (ахларҵә) çubuğunun bir ucu dalın içine sokulur ve diğer uç sol elin başparmağıyla kapatılarak hava sıkıştırılırdı. Başparmak aniden çekildiğinde, yaprak topları hızlıca ve ses çıkararak dışarı fırlardı.
Abhaz çocukları el becerilerini geliştirmek için “atçankea” (аҷанкьа) adlı bir oyun oynarlardı. Bu oyunda sol elin işaret ve başparmağı yere dayandırılır, oyuncu sağ eliyle bir taşı yukarı fırlatır ve aynı anda sol elin parmakları arasından başka bir taş geçirerek yukarı fırlatılan taşı yakalamaya çalışırdı. Oyun, toplamda 7 taşla oynanırdı ve taşlardan biri düşene kadar devam ederdi. Taş düştüğünde, sıra bir diğer oyuncuya geçerdi.
Abhaz çocuklara, küçük bir oyuncak sopa kullandırtılarak eski bir askeri silah olan “Alabaşa”nın (Алабашьа) kullanımı öğretilirdi. Alabaşa, ucunda demir bulunan ve üst kısmında çatallaşmış bir kısım olan bir değnek-sopa türüdür. Bu sopa, tüfeğin namlusunu desteklemek için kullanıldığından hem mızrak hem de dayanak işlevi görürdü.
Genç neslin askeri-fiziksel eğitiminde avcılık büyük bir rol oynardı. Özellikle atıcılık üzerine yapılan bu av eğitimi küçük yaşlardan itibaren başlardı.
Bu şekilde, Abhaz eğitim sisteminde çocukların fiziksel eğitimi yaşlarına uygun bir sıraya göre gerçekleşiyordu. Bu oyunlar ve egzersizlerin tümü, kişinin gündelik yaşamında gerekli olan fiziksel dayanıklılığı sağlama amacını taşırdı.
Kaynakça:
- Abhazya Tarihi. Bğavüba O. H., Lakoba S. Z. Sohum, 2007.
- Vaxaniya O. V., Abhaz Halk Oyunları. Sohum, 1959.
- Dbar S. A. Abhazlarda Çocuk Dönemi Gelenek ve Ritüelleri (19. yüzyılın ikinci yarısı – 20. yüzyılın başları).
- İnal-İpa Ş. D. Abhaz Adabı Üzerine Denemeler. Sohum, 1984.
- İnal-İpa Ş. D. Abhazlar. Tarihsel-Etnografik Denemeler. Sohum, 1960.
İlginizi çekebilir: 20. YÜZYILDA GÜRCÜLEŞTİRME POLİTİKALARINA KARŞI ABHAZ DİRENİŞİ
