ABHAZYA BİLİMLER AKADEMİSİ
ABHAZ D.İ.GULYA BEŞERİ ARAŞTIRMALAR ENSTİTÜSÜ
ABHAZ ARAŞTIRMALARI
Arkeoloji
Tarih
Etnoloji
Sayı
XI
Sohum
2018
A.E.Agrba
ABHAZYA’NIN DEMOGRAFİK GENİŞLEMESİ
(1937 – 1950’lerin ortası)
(sorgulama)
Abhazya’nın Abhaz olmayan nüfus tarafından iskân edilmesi, yaklaşık beş bin kişinin topraklarından sürgün edildiği 1810 civarında başlamıştır.
Sürgün edilenler çoğunlukla Abhazya’nın 1810’da parçası olduğu Rus İmparatorluğu’nun etkisine karşı çıkanlardı. Gürcü kaynakları da dâhil olmak üzere 19. yüzyılın yazılı kaynaklarında, Abhazya’nın sürgün öncesi nüfusunun otokton (yerli) olduğu sorgulanmamaktadır. Örneğin, 1881 tarihli Gürcü “İveria” dergisinin, № 11, 95. sayfasında şöyle denilmektedir: “Dört yıl önce Abhazya’da Abhazlar yaşıyordu”. İki yıl sonra “Droeba” gazetesi, “Bölgenin adından da anlaşılacağı üzere Abhazya, Abhazlarındı ve halen öyledir.” diye yazmıştır[1].
Ancak 1810’dan sonra yaşanan olaylar ve bu olayların bir sonucu olarak 1990’lı yıllara kadar devam eden Abhazların sürgün dönemleri, Gürcistan’dan gelen göç dalgasını daha da yoğunlaştırmış ve bu da Abhazya’nın etnik yapısında ve sonuç itibariyle yeni gelenlerin Abhazya’nın tarihi hakkındaki algısındaki değişime yol açmıştır.
31 Mart 1921’de Abhazların Sovyet devletinin Abhazya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (SSC) olarak yeniden kurulmasıyla birlikte, ülkenin yerli halkının etnokültürel ve demografik yeniden canlanması umudu yeşermiştir. Ancak Abhazya tarihinin ilerleyen dönemlerinde yaşanan siyasi, göç, “kültürel-eğitimsel” ve diğer süreçler Abhaz etnik grubunun geleceğini tehlikeye atmıştır. Gürcülerin Abhazya’ya göç ettirilmesine bağlı durum, Abhazya’nın özerklik esasında Gürcistan SSC’ne dâhil edilmesinden (1931) sonra, özellikle 30’lu yılların ikinci yarısından itibaren, Abhaz devlet lideri Nestor Apollonovich Lakoba’nın Tiflis’te zehirlenmesinden (Aralık 1936) sonra köklü değişikliğe uğramıştır. Gürcü yönetimi, nihayet, önceki nesil Gürcü şovenistlerin Abhazya’nın kitlesel etnik asimilasyonu hayalini hayata geçirme fırsatını elde etmiştir.
Gürcülerin Abhazya’ya planlı olarak kitlesel iskân ettirilmesinin niteliksel olarak yeni bir aşaması, Abhazya devletinin neredeyse tüm yönetiminin tasfiye edildiği ve Gürcü kadrolarla değiştirildiği 1937 yılından itibaren Gürcistan SSC Tarım Halk Komiserliği tarafından baskıcı çılgınlık dalgasında gerçekleştirilmeye başlanmıştır. Bu sefer bu zulmün tetikçisi Gürcü komünistlerin lideri, Nestor Lakoba’yı zehirleyen meşhur L.P.Beria olmuştur[2]. Kurduğu güçlü göç kurumu olan “Abhazpereselenstroy”, tek etnik gruptan oluşan Gürcü özel yerleşimlerinin inşasına başlamıştır. Boş arazilerin yanı sıra, mevcut yasalara aykırı olarak, Abhaz köylerinin arsalarına el konularak, Gürcistan’ın çeşitli bölgelerinden göçmen köylüler yerleştirilmiştir. Göç hem gönüllü hem de zorunluydu.
1937-1941 yılları arasında 10 adet yeniden yerleşim kolektif çiftliği kurulmuştur. Gürcü yönetiminin 20. yüzyılın 30’lu yıllarından itibaren Abhazya’da izlediği göç politikasının sonucunda, 1990’ların başında anavatanlarında Abhazların sayısı Gürcülere karşı azınlık hale gelmiştir. Gürcü başkenti, Gürcüleri Abhazya’ya göç ettirerek Abhaz topraklarını ele geçirmeyi ve Abhazları çoğalan Gürcü etnokültürel kitlesine asimile etmeyi hedeflemiştir. Abhazya’nın Gürcü kökenli yeni “efendileri”, “yüzyıllardır işlenmemiş” toprakların iskân edilmesini “büyük bir nimet” sayarak, yerli Abhazların yalnızca yarım yüzyıl önce bu topraklardan sürgün edildiğini unutmaya çalıştılar.
Dönemin belgelerinden birinde şöyle denilmektedir: “Gürcü halkının değerli oğlu Yoldaş L.P. Beria’nın girişimiyle, Gürcistan’ın toprak fakiri bölgelerinden Abhazya’ya göç eden binlerce köylü yüzyıllardır “işlenmemiş topraklarını” kalkındırmaktadır”[3]. Abhazya’da iki yıl içinde yedi adet yeniden yerleşim kolektif çiftliği kurulmuştur.
1937 sonu ile 1 Ocak 1940 tarihleri arasında Abhazya’nın Karadeniz kıyısında kurulan 7 adet yeniden yerleşim kollektif çiftliğinde 990 ev inşa edilerek Gürcistan’ın çeşitli bölgelerinden getirilen 609 köylü hanesi yerleştirilmiştir [4].
Yeniden yerleşim için hiçbir masraftan kaçınılmadı. Örneğin yukarıda belirtilen sayıdaki evlerin inşasına ve özel yerleşim yerlerinin kurulmasına: yol inşaatı 297.500 ruble, kazı işleri 306.200, ıslah işleri 144.500, mastır planın hazırlanması ve “keşif” için 122.800, yeniden yerleşim maliyeti 227.900 ruble dâhil olmak üzere 12.489.500 ruble harcanmıştır. Ayrıca köylülerin ekonomik kalkınması için 567.100 ruble ayrılmıştır. Toplam tutar 13.056.600 rubleye tekabül etmiştir. Yeniden yerleşim yerlerinin arasında yerleşimci sayısı açısından: Oçamçıra ilçesinin Kındgı köyüne bağlı L. Beria (180 hane, 810 kişi); aynı ilçenin Adzyubja köyünde Bakradze (260 hane, 1126 kişi); Gudauta ilçesinin Bambora köyünde (100 hane, 450 kişi) kolektif çiftlikleri göze çarpıyordu[5].
Toplu sürgünlerden bahsetmişken, Stalin ve ekibinin emriyle sürgünlerin Abhazya’nın yanı sıra SSCB’nin diğer bölgelerinde de gerçekleştirildiği belirtilmelidir. Örneğin 1942’de Krasnodar bölgesinden, Rostov bölgesinden ve kısmen Kırım’dan Rumlar ve yabancılar olmak üzere 8.300 kişi sürgün edilmiştir[6]. Abhazya’da etnik temizlik yapan Gürcüler, Rum ve Türklerin yanı sıra Rus ve Ukraynalıları da sürgün etmiştir. 50’li yıllara gelindiğinde Abhazya’da Rus-Ukrayna köyleri- Poltava, Çernigov vb. fiilen ortadan kalkmıştı. Dolayısıyla, yukarıdaki verilerin Abhazya’nın sadece Abhazlardan değil, aynı zamanda diğer milletlerden boşaltıldığını gösterdiği belirtilmelidir.
Göç politikasına ilişkin temel hükümet belgesi, Tüm Birlik Komünist Partisi (Bolşevikler) Merkez Komitesi ve SSCB Halk Komiserleri Konseyi’nin 17 Mayıs 1939 tarihli “SSCB Halk Komiserleri Konseyi Göç Müdürlüğünün kurulması hakkında” kararıydı. Birlik ve özerk cumhuriyetlerin Halk Komiserleri Konseyi’ne bağlı bünyesinde göç daireleri kurulmuştur. Gürcistan Halk Komiserleri Konseyi Göç Dairesinin başına V. Rapava, Abhazya Özerk SSC HKK daire başkanlığına ise Djgandjgava atanmıştır.
V. Bakradze’nin başkanlığındaki Gürcistan SSC Halk Komiserleri Konseyi 20 Ekim 1939’da 1940 yılı için Abhaz ÖSSC’nin geniş arazilerini tarımsal iskân planı taslağı görüşmüştür. Bu plana göre 700 çiftliğin Abhazya’ya taşınması öngörülmüştür. Bununla ilgili faaliyetlerin maliyeti 28,9 milyon ruble olarak belirlenmiştir. Gürcistan hükümetinin, Stalin’in desteğiyle, Abhazya’nın planlanan asimilasyonu için masraftan kaçınmadığı belirtilmelidir. 1940 yılı için iskân planının açıklama notunda şöyle belirtilmiştir: “Kollektif çiftçilerin ve bireysel çiftçilerin Abhazya ÖSSC’ne yeniden yerleştirilmesi, işgücü yetersizliği nedeniyle nüfus tarafından işlenmeyen büyük miktardaki boş arazinin kullanılması amacıyla gerçekleştirilmektedir”. 1940 yılında Abhazya’nın mevcut Ocamçıra ilçesine bağlı Kındgı, Adzyubja, Abhaz Atara köyleri ve Abhazya’nın diğer birçok bölgesinin ve yeni kurulacak kolektif çiftlik yerleşimlerinin iskân edilmesi öngörülmüştür. Ayrıca, yeni göç akımının yerleştirilmesi için ormanlar köklerinden sökülmeye ve bataklıklar kurutulmaya başlanmıştır.
Yeniden yerleşim faaliyetlerinin niteliği, şekli ve uygulanma yöntemleri üzerinde durulmalıdır. Toplu göçün en başından itibaren, Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi ve Halk Komiserleri Konseyi liderleri ciddi zorluklarla karşılaşmış: boş arazilerin çok az olduğu anlaşılmıştır. Bu girişimin organizatörleri önemli bir faktörü: Abhazya topraklarının üçte ikisinin dağlarla kaplı olduğunu hesaba katmamıştır.
Abhazya ÖSSC’ne Gürcü göçünün ilk aşamalarının ilk 2-3 yılında boş araziler dolmuştu. Ancak bu konu SSCB’nin İçişleri Halk Komiserliği’nin (NKVD) ve bizzat Beria’nın özel kontrolünde olduğundan, belirlenen hedeflerden artık vazgeçilemezdi.
Gürcistan’dan sonu gelmeyen toplu göç ile bağlantılı olarak şu soru ortaya çıkıyor: bu göç gönüllü müydü? Yerleşimciler nesillerdir yaşadıkları yerlerini terk etmek istiyorlar mıydı? Elbette ki gönüllü değildi. Yeniden yerleşim genellikle cebri yöntemlerle gerçekleştirilmiştir. Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi, Gürcistan SSC ve Abhazya ÖSSC hükümeti, Gürcistan’ın batı bölgelerinin sakinleri arasında yoğun propaganda ve organizasyonel çalışmalar yürütmüştür. Örneğin, Baramia ve Çiçinadze liderliğindeki Abhazya’nın parti ve Sovyet organları, Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesine ve ülkenin Halk Komiserleri Konseyine yazdıkları mektuplardan birinde şöyle yazmıştır: “Abhazya’ya göç etmek isteyen Batı Gürcistan’ın bölgelerine, engel oluşturmamaları ve mümkün mertebe araç tahsis edilmesi ve eşyaların yerinde satışı konusunda yardım sağlamaları hususunda direktif vermenizi arz ediyoruz”. Ve Abhazya’ya yasa dışı göçe zorlama vakalarının sayısı çok fazlaydı. Örneğin, GSSC Tarımsal Göç Bakanlığı Genel Müdürlüğü başkanı Narsia, göçmen kontenjanı seçme kurallarının ciddi derecede ihlal edildiğini, göç sırasında gönüllülük ilkesine aykırı davranıldığını belirtmiştir[7]. Belirtilenlerin yanı sıra birçok yerleşimcinin, göçmen evlerinin inşaatı için harcanan masrafları devlete ödemeden yurtlarına geri kaçtıkları da Abhazya’ya göçün zoraki olduğuna işaret etmektedir. Abhazya Halk Komiserleri Konseyi’nin Gürcistan SSC hükümetine yazdığı 14 Nisan 1942 tarihli mektupta, 1 Mart 1942 itibarıyla yurtlarına dönen 152 yerleşimci çiftliğinin 97.920 ruble ve 46 ton mısır borcu olduğu belirtilmiştir[8]. Ayrıca belirtilen çiftliklerin taşınması için Abhaz ÖSSC bütçesinden 83.700 ruble harcanmıştır. Abhazya HKK, Gürcistan hükümetinden masrafların tazmini konusunda gerekli kararın alınması talebinde bulunmuş, ancak yerleşimcilerin herhangi bir gerekçe olmaksızın toplu halde geri dönmesinden Oçamçıra ve Gudauta yürütme komiteleri sorumlu kılınmıştır. Gürcistan’dan Abhazya’ya planlı göç 50’li yılların ortalarına kadar devam etmiştir. Gürcülerin göç süreci İkinci Dünya Savaşı boyunca da durmamıştır. Örneğin, 2 Eylül 1941’de, Alman işgalcilerle şiddetli çatışmaların sırasında, Gürcistan SSC Halk Komiserleri Konseyi, “Abhazya ÖSSC’nin 12 kolektif çiftliğinin işlenmemiş arazi fazlalığının kesilmesi ve yerleşimciler için kurulan kolektif çiftliklere devredilmesi” ile ilgili Kararname kabul etmiştir[9]. Birlik hükümetinin onayını gerektiren bu kararnameye, “Stalinist” Moskova’nın hemen olumlu yanıt vermesi dikkat çekicidir. SSCB Halk Komiserleri Konseyi, 10 Ekim 1941 tarih ve № 9821 sayılı Kararı ile Gürcistan SSC HKK’nin “yeni kurulan beş yerleşimci çiftliğine tahsis edilmek üzere Abhazya ÖSSC’nin Oçamçıra ve Gudauta ilçelerine bağlı 12 kollektif çiftliğin 4544,69 hektar işlenmemiş arazisine el koymasına” onay vermiştir[10]. Bu belgeye dayanarak, Oçamçıra ilçesine bağlı Adzyubja köyünün “Krasnaya Daça” ve “Krasnaya Adzyubja” kollektif çiftlikleri, 18,85 ha (hektar) tung tarlaları dâhil olmak üzere sırasıyla 89,75 ha ve 68 ha araziyi Bakradze kolektif yerleşimci çiftliğine; Akvaska köyünün “Krasnaya Akvaska” ve “Tshenis Tskali” kollektif çiftlikleri sırasıyla 389,05 ha (20,4 ha çay tarlaları dâhil) ve 511 ha arazi devretmiştir[11]. En çok mağdur olan, yerleşimci çiftliğine 1566,8 ha devreden Kındgı köyünün “Krasny Kindgi” çiftliğiydi.
Aynı şekilde Gudauta bölgesindeki Abhaz köylerinin arazilerine de el konulmuştur. Örneğin, Mgudzyrhva köyünün “Alaşara” kolektif çiftliğinden Ordjonikidze yerleşimci çiftliğine 562,71 ha arazi devretmiş, Zvandripş köyünün Beria çiftliği Stalin yerleşimci çiftliğine, 1 ha tunf tarlası, 0,5 ha meyve bahçesi ve 5 ha üzüm bağı olmak üzere 208,66 ha alanı devretmek zorunda kalmıştır[12]. O dönemde Abhazların yoğun olarak yaşadığı diğer köyler de mağdur olmuştur. Devredilen bu araziler, genellikle, resmî belgelere dayanarak yerleşimcilere “ömür boyu kullanıma” devredilmiştir. Belirtilen karar ve üst otoritelerin diğer benzer kararları, yerli etnik grup olan Abhazların normal yaşam alanlarını açıkça kısıtlamıştır. Savaş döneminde, 12 Ocak 1942’de Gürcistan KP (B) Abhaz il komitesi sekreteri Baramidze ve Abhaz ÖSSC HKK Başkanı K. Çiçinadze, Gürcistan KP (B) MK Sekreteri K. Çarkviani ve Gürcistan HKK Başkanı V.Bakradze’den Gürcistan’dan Abhazya göçmenleri seçme ve gönderme faaliyetlerinin hızlandırmasını arz etmiştir[13]. Aynı belgeden, o dönemde Abhazya’nın çeşitli yerleşimci kollektif çiftliklerinde 111 evin yerleşimcileri kabul etmeye hazır olduğu, 226 evin ise tamamlanma aşamasında olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca, Sohum bölgesinde yedekte, Abhazya’dan sürgün edilen Alman köylülerin 88 evi bulunmaktaydı. Abhazya ve Gürcistan yetkililerinin tüm çabalarına rağmen askeri olaylar sırasında yeniden yerleşim sürecinde büyük zorluklar yaşansa da bu durum Gürcü liderleri durdurmadı. Gürcistan ve Abhazya otoritelerinin tüm çabalarına rağmen, savaş koşullarında göç sürecinde büyük sıkıntılar yaşanmış, ancak bu Gürcü yönetimini durdurmamıştır[14]. Gürcistan SSC HKK’nin 14 Haziran tarih ve № 662 sayılı “1944 yılı için Tarımsal Göç Planı” ile ilgili Kararnamesi ve Abhaz ÖSSC HKK’nin 29 Ağustos 1944 tarih ve № 413 sayılı “1944 yılı için Abhaz ÖSSC’ndeki iskân planı hakkında” kararnamesi vb., Gürcistan ve Abhazya yönetiminin tüm objektif ve sübjektif engellere rağmen savaş döneminde ısrarla göç sürecinin devam etmesiyle ilgilendiğini göstermektedir.
İkinci Dünya Savaşının sona ermesiyle birlikte Gürcülerin Abhazya’ya toplu göçü ivme kazanmıştır. Abhazya Devlet Güvenlik Halk Komiseri İ.A. Gagua, 30 Mayıs 1945 tarihli gizli mektuplarından birinde, 1945-1946 yılları arasında Gürcistan’dan Oçamçira, Gudauta, Gagra ve kısmen Sohum bölgelerine 1.500 hanenin yerleştirileceğini bildirmiştir[15].
17 Ağustos 1945’te, GSSC HKK ve Gürcistan KP (b) MK, “Abhazya’nın yerleşimci kollektif çiftliklerinde çok yıllık mahsullerin geliştirilmesine ilişkin” Kararı kabul etmiştir. Bu belgeye istinaden, Gürcistan’dan gelen göçmen sayısındaki artışa bağlı olarak, yeni narenciye tarlaları ve diğer çok yıllık mahsullerin ekimi için yine yerel Abhaz köylerinin arazilerine el konular, yerleşimci kolektif çiftliklerine devredilmeye başlanmıştır. Aynı karara dayanarak, Abhaz ÖSSC HKK, 12 Ocak 1946’da, Mgudzyrhva köyüne bağlı “Alaşa” kolektif çiftliğinin 11.0 ha arazisine el koyarak, yeni narenciye ekim alanlarının yerleştirilmesi için Ahal-Sopel köyünün Rustaveli yerleşimci çiftliğine tahsis etmiştir.
Genellikle, yerleşimci kolektif çiftliklerin ödeme gücünün olmaması nedeniyle araziler bedelsiz devredilmiştir. Abhaz ÖSSC HKK 9 Nisan 1946 tarihli kararıyla, Oçamçir ilçesine bağlı Mokva köyünün “Bolşevik” çitliğinin 10 ha arazisine el koyarak, yeni narenciye fidanlarının ekimi için bedelsiz olarak Tsager köyünün Molotov yerleşimci kollektif çiftliğine devretmiştir[16]. 145 haneden oluşan son göç dalgası Abhazya ÖSSC’ne 1956 yılında gelmiştir: bunlar, daha önce Beria’nın talimatıyla iskân ettikleri Kabardey-Balkar ÖSSC ve Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesinin ilçelerinden gelen göçmenlerdi. Abhaz ÖSCC Bakanlar Kurulu’nun 27 Nisan 1967 tarihli kararıyla göçmenlerin, ev inşaatı için alınan ve geri ödenmemiş 136 bin rubleyi aşan kredi borcu silinmiştir.
1937-1953 yılları arası dönemde göçmenlerin evlerinin inşaatı için Selhozbank’ın, 1 Ocak 1954 tarihi itibariyle 18 milyon rublesi vadesi geçmiş borç dâhil 37 milyon rublesi göçmenler adına olmak üzere 191 milyon ruble tutarında uzun vadeli kredi kullanılmıştır. Bu süre zarfında sadece “Abhazpereselenstroy” tarafından 3.378 ev, 4 okul, 6 kolektif çiftlik yönetim binası inşa edilmiş, 102 km uzunluğunda 14 su boru hattı ve 143,4 km. yol döşenmiştir[17]. Ağırlıklı olarak Abhaz nüfusunun yaşadığı bölgelerdeki Gürcü yerleşimlerinin coğrafyası ve yapısı, özellikle toplu halde yaşaması, tek ulusluluğu, Abhaz köyleri ile arasındaki ve içindeki, karayolları ve demiryolları boyunca konumları vb., planın barışçıl koşullarda gerçekleşmesi halinde, yerli halkın etnik kökenden arındırılması için tasarlanmış, Abhazların Gürcü otoritesinin asimilasyon politikasına karşı direniş göstermesi halinde ise, askeri-stratejik güç kullanılması öngörülmüştür. Çağdaş uluslararası hukuka göre bu girişimler soykırım olarak nitelendirilmektedir. Bu dönemde Abhazya’da ulusun tüm entelektüel seçkinlerinin fiilen bastırılmış olması, Abhaz okullarının işleyişinin yasaklanması, gazete ve dergilerin kapatılması, Abhaz toponiminin ortadan kaldırılması, Abhaz halkının tarihinin tahrif edilmesiyle Abhazların durumu daha da kötüleşmiştir[18].
Böylece Abhazya tarihinin incelenen döneminde Abhaz nüfusunun yapay asimilasyonuna yönelik politika uygulanmış, bunun sonucunda Abhazlar tarihi anavatanlarında azınlık hale gelmiştir. Söz konusu itibari ulusun azınlık olması nedeniyle, Gürcistan’ın toprak iddialarıyla ilgili sorunlar bugüne kadar hala devam etmektedir.
KAYNAKÇA
[1] Bagapş N.V. Abhazya’nın etnodemografik gelişimi: bölgesel yönü. – М., 2010. S. 55.
[2] “Sovyet Abhazya” gazetesi, 26, 27, 30 Haziran 1940 // Abhazya: belgeler tanıklık ediyor…1937-1953. – Sohum. 1992. S. 75.
[3] Abhazya: belgeler tanıklık ediyor…1937-1953. – Sohum, 1992. S. 51-52.
[4] A.g.e..
[5] A.g.e.. С. 66.
[6] Açugba T.A. “Gürcü mültecilerin” statüsünün gerekçelendirmesi. – Sohum. 2006. С. 16.
[7] Menteşaşvili А., Surguladze А. Yalnızca gerçekler ve belgeler // Literaturnaya Gruzia. 1989, №11. S. 8
[8] Abhazya: belgeler tanıklık ediyor….1937-1953. Sohum. 1992. S. 99.
[9] Abhazya: belgeler tanıklık ediyor…. С. 100.
[10] A.g.e.. С. 105.
[11] Açugba T.A. 11-20.yy Abhazların Etnik Tarihi.
[12] Açugba T.A. 11-20.yy Abhazların Etnik Tarihi.
[13] Abhazya: belgeler tanıklık ediyor…. S. 106-107.
[14] Abhaz arşivi. ХХ.yy. Baskı 1. Derleyen Lakoba S.Z., Ançabadze Y.D. М. 2002. S. 102.
[15] Abhaz arşivi. S. 105.
[16] Zuhba M.İ. Abhaz halkının bağımsızlık için milli kurtuluş mücadelesinin oluşum özellikleri üzerine (1931-1989)
[17] Açugba T.A. 11-20.yy Abhazların Etnik Tarihi.
[18] Abhazya Tarihi. Sohum. 1991. S. 358-360.
İlginiz Çekebilir: NESTOR LAKOBA’NIN ÖLDÜRÜLMESİ
İlginizi Çekebilir: Abhazya’da Stalin-Beria Terörü, 1936-1953
